Hoà giải ở thôn, tổ dân phố là bước tự nguyện, không mất phí, phù hợp nhất cho chuyện láng giềng như lối đi, tường chung, nước mưa, cây, mùi; muốn buổi hoà giải ra kết quả, bạn cần mang chứng cứ, đưa ra đề xuất cụ thể và đòi biên bản ghi rõ ai làm việc gì, trước ngày nào.
Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 lập ra tổ hoà giải ở mỗi thôn, tổ dân phố. Với tranh chấp về đất, như ranh, phần đất ai được dùng, Luật Đất đai 2024 còn yêu cầu hoà giải tại uỷ ban nhân dân cấp xã trước khi lên toà. Bài này không giải thích lại tổ hoà giải là gì mà đi vào việc thực tế: chuẩn bị trước buổi họp, nói gì trong buổi, biên bản phải có gì, và nếu không thành thì đi tiếp đường nào.
Trước buổi hoà giải: gom chứng cứ và tự trả lời ba câu
Tổ hoà giải thường là trưởng thôn, đại diện các đoàn thể, người có uy tín trong xóm. Họ quen hai nhà, nhưng không có thời gian đọc cả xấp giấy. Chuẩn bị gọn, rõ thì buổi họp đi thẳng vào việc. Mang theo:
- Sổ của nhà mình, bản sao giấy tờ liên quan: thoả thuận cũ, giấy chia đất, biên bản hiện trạng.
- Ảnh in ra khổ lớn, ba đến năm tấm rõ nhất, không phải cả trăm tấm trong điện thoại. Ghi ngày dưới mỗi ảnh.
- Sổ ghi chép các lần sự việc xảy ra: ngày, giờ, chuyện gì, ai chứng kiến.
- Báo giá sửa chữa nếu có thiệt hại.
- Một tờ giấy viết sẵn ba câu: nhà mình muốn gì cụ thể; mức thấp nhất có thể chấp nhận; nếu nhà bên đề nghị ngược lại thì có thể nhường điều gì.
Ba câu cuối là phần nhiều người bỏ qua. Ai vào hoà giải mà chỉ biết "nhà kia sai" thì buổi họp thành buổi kể tội. Ai biết mình muốn gì, chịu được gì, nhường được gì thì thường ra về với một tờ biên bản có ích. Bàn ba câu đó với vợ, chồng, con lớn trước, để trong buổi họp không ai trong nhà nói ngược nhau.
Đề xuất cụ thể cho từng loại chuyện
Tổ hoà giải giúp được nhiều nhất khi bạn đưa ra một đề xuất có thể làm, đo, kiểm tra. Vài ví dụ thay câu chung chung bằng việc cụ thể:
| Chuyện | Câu chung chung (nên tránh) | Đề xuất cụ thể (nên dùng) |
|---|---|---|
| Lối đi | Nhà anh phải trả lối cho nhà em đi | Mở lại lối rộng 2 mét dọc ranh phía đông trước ngày 30, hai nhà chia đôi tiền dỡ tường |
| Tường chung | Nhà anh đục làm hỏng tường | Nhà anh Hải trát, chống thấm lại 3 mét tường phía nhà chị Lan trong tháng này |
| Nước mưa | Đừng để nước chảy sang nữa | Làm máng tôn dài 9 mét, ống đứng đổ về sân nhà anh trước mùa mưa |
| Cây | Chặt cái cây đó đi | Tỉa cành vượt ranh trước ngày 31/7 hằng năm, làm tường chắn rễ dài 6 mét |
| Mùi chuồng trại | Không được nuôi lợn nữa | Làm rãnh có nắp về hố chứa trong một tháng, dời chuồng ra cuối vườn vụ sau |
Chú ý: cột giữa của bảng cố ý giữ nguyên cách nói thường nghe ngoài đời để thấy sự khác biệt, khi viết đơn hay nói trong buổi hoà giải, bạn nên đổi sang cách xưng hô mềm hơn. Đề xuất cụ thể còn có lợi là tổ hoà giải chép được thẳng vào biên bản, và sau này kiểm tra được đã làm hay chưa.
Trong buổi hoà giải: nên và không nên
Nên để tổ hoà giải mở đầu. Chờ người chủ trì mời, nói phần của mình trong vài phút, theo thứ tự: chuyện gì, từ bao giờ, thiệt hại gì, đề xuất gì.
Nên đưa ảnh, giấy khi được hỏi. Đừng bày tất cả ra bàn ngay từ đầu. Đưa đúng tấm ảnh khi nói tới chỗ đó, người nghe dễ theo hơn.
Nên nhắc lại điều nhà bên nói đúng. Một câu như "anh nói đúng là cây trồng từ đời ông, nhà em cũng không muốn chặt" làm không khí dịu đi rõ rệt, và mở đường cho bên kia nhường lại.
Không nên kể chuyện cũ không liên quan. Chuyện mấy năm trước con nhà bên đánh nhau với con nhà mình, chuyện tiền đám cưới, kéo ra là buổi họp lạc đề và nóng lên.
Không nên ghi âm lén. Muốn ghi âm, hỏi tổ hoà giải và hai bên ngay từ đầu. Ghi lén mà bị phát hiện thì niềm tin mất sạch.
Không nên ký khi chưa đọc kỹ. Đọc lại biên bản, sửa ngay chỗ ghi sai, chỗ còn mơ hồ trước khi ký. Ký rồi mới thấy thiếu là rất khó sửa.
Biên bản hoà giải thành phải có những gì
Biên bản là thứ duy nhất còn lại sau buổi họp. Một biên bản dùng được nên có: thời gian, địa điểm; thành phần tổ hoà giải và hai bên; tóm tắt sự việc; nội dung hai bên đã thống nhất, viết thành từng việc, có người làm, có kích thước, có hạn; cách xử lý nếu một bên không làm đúng hạn; chữ ký hai bên và người hoà giải.
Mẫu đoạn nội dung thống nhất, tự viết để tham khảo: "Hai bên thống nhất: 1. Ông [Lê Văn Hải] làm máng tôn và ống đứng cho mái phía tây dài [9] mét, dẫn nước về sân nhà ông [Hải], hoàn thành trước ngày [15/12]. 2. Ông [Hải] trả bà [Nguyễn Thị Lan] [giả định 3,5 triệu đồng] tiền sửa tường bếp bị thấm, trả trước ngày [20/12]. 3. Bà [Lan] cho thợ của ông [Hải] dùng sân nhà mình để thi công trong [2] ngày. 4. Sau khi hoàn thành, tổ hoà giải cùng hai bên kiểm tra lại vào ngày [22/12]."
Điểm số 4 trong mẫu, ngày kiểm tra lại, rất nên có. Nó biến biên bản từ một lời hứa thành một kế hoạch có điểm kết. Nếu một bên không làm, bên kia có biên bản trong tay để đi tiếp các bước sau, và tổ hoà giải cũng biết lần trước đã thống nhất gì.
Ví dụ một buổi hoà giải về tường chung
Ví dụ giả định: nhà ông Tư nâng tầng, đục tường chung đặt dầm, sau một tháng tường phía nhà bà Hoa nứt hai đường và thấm khi mưa. Bà Hoa nói mấy lần, ông Tư hứa rồi để đó. Bà nhờ tổ hoà giải thôn.
Trước buổi họp, con gái bà Hoa in bốn tấm ảnh: tường trước khi ông Tư khởi công (ảnh đám giỗ năm ngoái chụp đúng bức tường ấy), hai vết nứt mới, mảng thấm sau trận mưa. Kèm một báo giá trát, chống thấm, sơn lại 3 mét tường, giả định 3 triệu đồng. Bà xác định: muốn nhất là sửa xong trước Tết; chấp nhận ông Tư tự cho thợ sửa thay vì trả tiền; có thể nhường không đòi tiền sơn lại cả phòng.
Trong buổi họp, ông Tư lúc đầu nói tường cũ, nứt là do lâu năm. Tổ hoà giải đặt ảnh đám giỗ cạnh ảnh mới: đoạn tường năm ngoái không có vết nào. Ông Tư im một lúc rồi đồng ý sửa, nhưng xin để thợ của ông làm vào cuối tháng, khi xong phần mái. Bà Hoa nhận, với điều kiện ông che bạt khe tường trước mùa mưa phùn. Biên bản ghi ba việc, hai mốc ngày và một ngày kiểm tra lại.
Buổi hoà giải ấy kéo dài chưa tới một giờ. Thứ quyết định không phải lời lẽ của ai hay hơn, mà một tấm ảnh cũ và một đề xuất mà bên kia làm được.
Khi chính nhà bạn là bên bị phản ánh
Đến dự, đừng né. Vắng mặt không làm chuyện biến mất, chỉ làm tổ hoà giải và cả xóm nghĩ nhà bạn không có lý. Đến và nghe hết phần trình bày của nhà bên trước khi trả lời.
Kiểm tra lại sự việc trước buổi họp. Ra xem tận nơi máng nước, cành cây, chỗ nứt mà nhà bên nói. Nếu thấy họ đúng một phần, nhận phần đó ngay đầu buổi họp; nhận sớm thường được nhường lại ở phần khác.
Mang giấy tờ của nhà mình. Sổ, giấy phép xây dựng, biên bản hiện trạng, hoá đơn thợ. Có giấy thì nói chuyện bằng giấy, không phải cãi bằng trí nhớ.
Đề xuất cách làm trong khả năng. Nếu không trả nổi một lần, đề nghị chia làm hai đợt hoặc tự cho thợ làm. Đề xuất thực tế dễ được chấp nhận hơn câu "không có tiền".
Làm đúng hạn đã ký. Uy tín của nhà bạn trong xóm được giữ bằng việc làm đúng biên bản, không bằng việc thắng buổi họp.
Không thành, hoặc thành mà bên kia không làm: đi tiếp đường nào
Hoà giải ở cơ sở không phải lúc nào cũng thành, và biên bản hoà giải thành ở thôn không tự có hiệu lực thi hành như bản án. Các đường đi tiếp, tuỳ loại việc; thẩm quyền và thời hạn có thể thay đổi sau khi sắp xếp chính quyền hai cấp, hỏi lại bộ phận một cửa của xã, phường:
- Tranh chấp về đất (ranh, lối nằm trên đất của ai, phần đất bị lấn): nộp đơn đề nghị hoà giải tại uỷ ban nhân dân cấp xã theo Luật Đất đai 2024. Đây là bước phải qua trước khi khởi kiện tại toà án đối với nhiều loại tranh chấp đất. Mang theo biên bản hoà giải ở thôn.
- Đòi bồi thường thiệt hại (nứt nhà, thấm dột, cây đổ): có thể khởi kiện tại toà án nơi có nhà, đất. Biên bản ở thôn, ảnh, báo giá là chứng cứ chính.
- Vi phạm hành chính (xây sai phép, lấn đất công, gây ô nhiễm): phản ánh với uỷ ban cấp xã để kiểm tra, xử lý.
- Đã hoà giải thành nhưng muốn chắc chắn thi hành được: hỏi về thủ tục yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; khi được công nhận, bên kia không làm thì có thể yêu cầu thi hành án.
- Khi đã ra toà: toà án vẫn tổ chức hoà giải trước khi xét xử. Nhiều vụ láng giềng kết thúc ở bước này.
Trước khi bước qua toà, nên tính cả thời gian, chi phí và chuyện sống cạnh nhau sau đó. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hồ sơ của mình đang mạnh, yếu ở đâu, và đường nào đỡ tốn kém nhất.
Câu hỏi thường gặp
Hoà giải ở thôn có mất tiền không?
Hoà giải ở cơ sở theo Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 là tự nguyện và không thu phí của các bên. Chi phí nếu có chỉ là tiền bạn tự bỏ ra để in ảnh, phô tô giấy tờ hoặc thuê đo đạc khi hai nhà thống nhất cần đo.
Nhà bên không chịu đến buổi hoà giải thì sao?
Hoà giải ở cơ sở là tự nguyện nên không ép được. Tổ hoà giải sẽ ghi nhận việc vắng mặt. Bạn có thể đi tiếp bước hoà giải tại uỷ ban cấp xã với tranh chấp đất, hoặc khởi kiện với yêu cầu bồi thường.
Biên bản hoà giải thành ở thôn có giá trị bắt buộc không?
Biên bản ghi nhận thoả thuận tự nguyện của hai bên, các bên có trách nhiệm thực hiện, nhưng không tự có hiệu lực thi hành như bản án. Muốn bảo đảm thi hành, có thể yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án.
Tranh chấp lối đi có bắt buộc hoà giải ở xã trước khi kiện không?
Nếu tranh chấp là về đất, như lối nằm trên đất của ai, rộng bao nhiêu, thì Luật Đất đai 2024 yêu cầu hoà giải tại uỷ ban nhân dân cấp xã trước. Với tranh chấp thuần về bồi thường thì không bắt buộc bước này. Hỏi cán bộ khi nộp đơn.
Có được nhờ người khác đi hoà giải thay không?
Nên đi trực tiếp, vì hoà giải cần người có quyền quyết định đồng ý hay không. Nếu chủ nhà già yếu, con cái có thể đi cùng hoặc đi thay với giấy uỷ quyền, và nên nói trước với tổ hoà giải.
Hoà giải xong một thời gian nhà bên lại tái phạm thì làm gì?
Ghi lại sự việc mới, mang biên bản cũ báo tổ hoà giải để họ nhắc. Nếu tiếp tục, dùng biên bản làm chứng cứ để đề nghị hoà giải tại xã hoặc khởi kiện, vì nó cho thấy bên kia đã từng thừa nhận và cam kết.