Đổi một dải đất ở với nhà bên cho vuông thửa là một giao dịch chuyển quyền hai chiều: mỗi bên vừa chuyển đi phần đất của mình, vừa nhận phần đất của bên kia, nên về nguyên tắc mỗi bên có thể phát sinh thuế thu nhập cá nhân trên phần chuyển đi và lệ phí trước bạ trên phần nhận về. Diện miễn dành cho việc dồn điền đổi thửa chủ yếu áp với đất nông nghiệp, không mặc nhiên áp cho đất ở.
Với dải đất nhỏ, số tiền thường không lớn, nhưng thủ tục thì đủ cả: hợp đồng công chứng hoặc chứng thực, đo đạc, đăng ký biến động cho cả hai thửa. Bài này giải thích nên làm theo hình thức nào, ví dụ giả định cách tính thuế phí cho mỗi bên, trường hợp được miễn khi hai nhà là người thân và các bước để hai sổ cùng được chỉnh một lần.
Vì sao hai nhà hay đổi đất cho nhau
Ở làng, ranh đất nhiều nhà là đường cong theo bờ rào tre cũ, theo gốc cây, theo con mương đã lấp. Thửa có một góc nhọn đâm sang nhà bên, nhà bên lại có một khúc thụt vào. Khi một trong hai nhà định xây mới, cái góc méo đó làm khó: không đặt được nhà vuông, không đủ khoảng lùi, xin phép thì vướng. Đổi cho nhau mỗi bên vài mét vuông là cách gọn nhất.
Cũng có trường hợp đổi để mở lối đi: nhà phía trong cần một dải đi ra đường, đổi lại cho nhà phía ngoài một phần đất phía sau. Hay hai anh em được cha mẹ chia đất, sau mới thấy chia dọc tiện hơn chia ngang, nên đổi lại. Mỗi lý do kéo theo cách làm và khoản tiền khác nhau, nên nói rõ với cán bộ ngay từ đầu.
Dù lý do nào, chỉ thoả thuận miệng rồi dời bờ rào là chưa đủ. Sổ của hai nhà vẫn ghi ranh cũ, khi bán hay tặng cho, người mua đo lại thấy lệch, còn khi một bên qua đời, con cái họ có thể không công nhận thoả thuận cũ. Làm đúng thủ tục một lần thì giữ được hoà khí lâu dài.
Ba cách làm và điều phải biết về thuế phí
Tuỳ hoàn cảnh, hai nhà có thể chọn một trong các cách sau. Cách gọi và hồ sơ cụ thể hỏi văn phòng công chứng và văn phòng đăng ký đất đai.
| Cách làm | Hồ sơ chính | Thuế, lệ phí |
|---|---|---|
| Hợp đồng chuyển đổi quyền sử dụng đất | Một hợp đồng ghi phần mỗi bên chuyển cho nhau, kèm bản đo | Mỗi bên có thể nộp thuế thu nhập trên phần chuyển đi và lệ phí trước bạ trên phần nhận về |
| Hai hợp đồng chuyển nhượng ngược chiều | Hai hợp đồng, mỗi bên bán cho nhau một phần | Tương tự, mỗi hợp đồng tính riêng |
| Tặng cho giữa người thân | Hợp đồng tặng cho nếu hai nhà là cha mẹ, con, anh chị em ruột | Thường được miễn thuế thu nhập và lệ phí trước bạ |
| Chỉ chỉnh ranh vì đo đạc sai | Đề nghị đo đạc chỉnh lý, không phải đổi đất | Không phải giao dịch chuyển quyền nếu thực tế ranh đúng mà sổ vẽ sai |
Với hai nhà ở xa nhau trong họ, cách tặng cho chỉ áp khi đúng quan hệ được luật liệt kê; anh em họ, chú cháu không nằm trong danh sách miễn. Hàng cuối rất đáng lưu ý: nếu ranh thực tế hai nhà đã dùng ổn định từ lâu và không ai tranh chấp, chỉ là bản đồ vẽ lệch, thì đó là việc chỉnh lý do đo đạc, không phải đổi đất, không phát sinh thuế thu nhập. Nhưng nếu thật sự đem phần đất của nhà này giao cho nhà kia thì phải làm chuyển quyền, đừng gọi là "chỉnh ranh" cho nhẹ thủ tục.
Ví dụ giả định: nhà ông Sáu và nhà bà Bảy đổi 10 m² lấy 10 m²
Các con số là giả định. Hai thửa liền nhau, cùng đoạn đường, giá đất ở theo bảng giá 2.000.000 đồng/m². Ông Sáu chuyển cho bà Bảy 10 m² góc sau, bà Bảy chuyển cho ông Sáu 10 m² dải bên hông. Hai nhà không phải người thân, không trả thêm tiền chênh lệch.
| Khoản | Ông Sáu | Bà Bảy |
|---|---|---|
| Giá trị phần chuyển đi theo bảng giá | 10 × 2 triệu = 20 triệu | 10 × 2 triệu = 20 triệu |
| Thuế thu nhập 2% trên phần chuyển đi | khoảng 400.000 đồng | khoảng 400.000 đồng |
| Lệ phí trước bạ 0,5% trên phần nhận về | khoảng 100.000 đồng | khoảng 100.000 đồng |
| Phí công chứng, đo đạc, đăng ký | chia đôi theo thoả thuận | chia đôi theo thoả thuận |
Thuế phí của một cuộc đổi nhỏ thường thấp, khoản lớn hơn lại là chi phí đo đạc và đăng ký hai thửa. Nếu có trả thêm tiền chênh lệch vì hai phần đất khác giá, giá trị chuyển nhượng của bên nhận tiền tăng lên tương ứng; ghi rõ khoản chênh trong hợp đồng. Cách tính cụ thể khi đổi đất do cơ quan thuế xác định theo hồ sơ, hỏi trước để biết đúng số.
Các bước để hai sổ cùng được chỉnh
Đổi đất liên quan hai thửa, hai gia đình, nên làm theo thứ tự để không bên nào bị treo:
- Đo đạc cả hai thửa cùng lúc. Mời đơn vị đo vẽ ranh mới, xác định chính xác diện tích từng phần đổi. Hai nhà cùng có mặt, cùng ký biên bản.
- Kiểm diện tích tối thiểu và quy hoạch. Sau khi đổi, mỗi thửa vẫn phải đủ diện tích, kích thước theo quy định của tỉnh; phần nhận về nằm trong lộ giới, hành lang thì cân nhắc.
- Ký hợp đồng. Công chứng hoặc chứng thực tại xã theo quy định hiện hành; người cùng đứng tên trên sổ của mỗi nhà đều phải ký.
- Nộp hồ sơ đăng ký biến động cho cả hai thửa. Kèm tờ khai thuế, lệ phí của từng người. Nộp chung một lần để hai hồ sơ đi cùng nhau.
- Nộp thuế phí theo thông báo và nhận sổ chỉnh lý. Kiểm hình thửa mới trên sổ đúng như bản đo.
Phần đất nhận về sẽ được hợp vào thửa của mỗi nhà, cùng mục đích đất ở nếu phần chuyển đi là đất ở. Nếu một bên chuyển đất vườn đổi lấy đất ở, mục đích sử dụng của từng phần giữ nguyên như sổ cũ, không tự thành đất ở; muốn xây trên đó phải xin chuyển mục đích.
Lỗi hay gặp khi đổi đất với nhà bên
Dời bờ rào trước, làm giấy sau. Vài năm sau một bên bán đất hoặc mất đi, người mới đo theo sổ, tranh chấp nổ ra. Làm giấy trước rồi mới dời rào. Trong lúc chờ hồ sơ, có thể cắm cọc mốc tạm theo bản đo đã ký, chụp ảnh lại có cả hai nhà đứng cạnh.
Chỉ một người trong nhà ký. Đất của vợ chồng, của hộ gia đình mà chỉ một người ký thì hợp đồng có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu. Đủ người đứng tên phải ký.
Một bên đang thế chấp ngân hàng. Thửa đang thế chấp thì phải có ý kiến ngân hàng trước khi chuyển một phần đi. Hỏi ngân hàng trước khi đo đạc.
Đổi xong thửa không đủ diện tích tối thiểu. Phần đổi có thể làm một thửa hẹp đi dưới chuẩn tách thửa của tỉnh, hồ sơ bị trả. Tính trước bằng bản đo.
Gọi là chỉnh ranh để né thuế. Cán bộ đo đạc và cơ quan thuế phân biệt được ranh sai do đo với việc chuyển đất thật. Khai sai làm hồ sơ kéo dài và có thể bị xử lý.
Khi hai nhà không thống nhất được
Đổi đất là chuyện tự nguyện. Nếu nhà bên không muốn đổi, bạn không có cách nào buộc họ; chỉ có thể thương lượng thêm, ví dụ trả thêm tiền chênh lệch, chịu toàn bộ chi phí đo đạc, công chứng, hoặc đổi một phần khác có ích cho họ hơn. Nhiều cuộc đổi thành công vì một bên chịu thiệt chút ít về tiền để được thửa vuông, đổi lại giá trị nhà mới tăng hơn hẳn.
Nếu hai nhà đã thoả thuận miệng từ lâu, đã dời rào, nay một bên muốn quay lại ranh cũ, thì đó là tranh chấp. Bước đầu là hoà giải ở thôn, tổ dân phố, rồi hoà giải tại Uỷ ban nhân dân cấp xã; không thành thì đưa ra toà án. Mang theo mọi bằng chứng về thoả thuận cũ: giấy viết tay, người làm chứng, ảnh bờ rào trước và sau.
Trường hợp phức tạp, ví dụ thoả thuận làm từ đời cha mẹ, có người đã mất, có phần đất đã bán cho người thứ ba, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi nộp đơn, để biết chứng cứ nào có giá trị và nên yêu cầu toà giải quyết điều gì.
Câu nên hỏi trước khi đổi
Hai nhà nên cùng đi hỏi để nghe chung một câu trả lời:
- Đổi đất ở giữa hai hộ không phải người thân thì mỗi bên nộp thuế, lệ phí gì, tính trên giá nào?
- Nên làm một hợp đồng chuyển đổi hay hai hợp đồng chuyển nhượng, cách nào hồ sơ nhanh hơn ở xã mình?
- Sau khi đổi, mỗi thửa có còn đủ diện tích, cạnh tối thiểu theo quy định của tỉnh không?
- Đơn vị đo nào làm được, chi phí đo hai thửa khoảng bao nhiêu?
- Nộp hồ sơ ở đâu để hai thửa được chỉnh lý cùng một lần?
- Thửa của một trong hai nhà có ghi nợ tiền sử dụng đất hoặc đang thế chấp thì phải xử lý gì trước khi đổi?
- Nếu có trả thêm tiền chênh lệch vì hai phần đất khác giá, hợp đồng nên ghi khoản đó thế nào cho đúng?
Ghi lại câu trả lời, có tên bộ phận và ngày hỏi, đưa mỗi nhà một bản. Nên hỏi cả câu về thời gian giải quyết, vì hai nhà thường muốn dời rào và khởi công đúng mùa khô. Khi hai bên cùng nắm một thông tin, khả năng hiểu lầm giảm hẳn, và nếu sau này có ai trong hai nhà thắc mắc về tiền thuế, phí, đã có tờ giấy để cùng nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Đổi đất ở với hàng xóm có phải nộp thuế thu nhập không?
Về nguyên tắc, đổi đất ở là chuyển quyền nên mỗi bên có thể phát sinh thuế thu nhập trên phần chuyển đi, trừ trường hợp được miễn như giữa người thân. Cơ quan thuế xác định cụ thể theo hồ sơ, hỏi trước khi ký.
Đổi đất giữa hai anh em ruột có mất thuế phí không?
Chuyển quyền sử dụng đất giữa anh chị em ruột thường được miễn thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ. Vẫn phải công chứng hoặc chứng thực, đo đạc và đăng ký biến động, kèm giấy tờ chứng minh quan hệ.
Đổi đất có cần công chứng không?
Hợp đồng chuyển đổi, chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải công chứng hoặc chứng thực theo quy định hiện hành. Giấy viết tay giữa hai nhà không đủ để đăng ký biến động trên sổ.
Đổi đất vườn lấy đất ở thì phần nhận về là đất gì?
Mỗi phần giữ mục đích sử dụng như trên sổ cũ. Nhận về dải đất vườn thì nó vẫn là đất vườn, muốn làm nhà trên đó phải xin chuyển mục đích và nộp tiền sử dụng đất.
Ranh đất chỉ bị vẽ sai trên bản đồ thì có phải đổi đất không?
Không. Nếu ranh thực tế đã dùng ổn định, không tranh chấp mà bản đồ vẽ lệch, đó là việc đo đạc chỉnh lý, không phải chuyển quyền. Hỏi văn phòng đăng ký đất đai thủ tục chỉnh lý.