Phần lớn việc sửa nhà ở riêng lẻ không phải xin phép: sửa bên trong, thay vật liệu hoàn thiện, thay mái cùng kiểu, sơn lại, miễn là không đụng tới kết cấu chịu lực, không đổi công năng và không làm thay đổi kiến trúc mặt ngoài ở nơi có yêu cầu quản lý kiến trúc. Còn cơi nới diện tích, nâng tầng, đổ mái bằng lên nhà cấp bốn thì là tăng quy mô; khi ấy phải xét lại như xây mới, kể cả chuyện có thuộc diện miễn phép hay không.
Bảng dưới đây xếp các việc sửa nhà hay gặp theo ba nhóm: làm ngay, nên hỏi xã, có thể phải xin phép. Đây là khung theo nguyên lý của Luật Xây dựng 2025; quy định chi tiết từng khu vực do văn bản hướng dẫn và tỉnh ban hành, nên với nhóm thứ hai và thứ ba, hãy hỏi xã theo số thửa trước khi gọi thợ.
Bảng việc sửa nhà và mức thủ tục
Cột "mức" là hướng chung. Nhà nằm trong khu có quy định kiến trúc riêng, gần di tích, hoặc trong lộ giới thì nhiều việc ở nhóm "làm ngay" cũng nên hỏi trước.
| Việc | Mức | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sơn lại tường trong, ngoài cùng màu cũ | Làm ngay | Nơi có quy định màu sắc mặt phố thì giữ đúng |
| Lát lại nền, ốp lại tường, thay thiết bị vệ sinh | Làm ngay | Không đụng kết cấu |
| Thay mái ngói, mái tôn cùng kiểu, cùng cao độ | Làm ngay | Giữ an toàn khi làm trên cao, che chắn nhà bên |
| Chống thấm, sửa máng nước, thay trần | Làm ngay | Nước mưa không được đổ sang đất nhà bên |
| Thay cửa, mở rộng cửa sổ trên tường không chịu lực | Nên hỏi xã nếu ở mặt phố | Cửa sổ nhìn sang nhà bên phải giữ khoảng cách theo quy định |
| Đập bỏ tường ngăn trong nhà | Nên hỏi người có chuyên môn trước | Phải chắc đó không phải tường chịu lực |
| Đổi mái ngói thành mái bằng bê tông | Có thể phải xin phép | Thay đổi kết cấu, tăng tải; xét như cải tạo lớn |
| Cơi nới thêm gian, thêm phòng phía sau, bên hông | Xét như xây mới phần tăng thêm | Phần nới phải nằm trên đất ở |
| Nâng thêm tầng | Xét lại quy mô sau khi nâng | Tổng số tầng, tổng sàn sau khi nâng quyết định có thuộc diện miễn phép không |
| Đổi công năng, ví dụ nhà ở thành nhà trọ nhiều phòng | Nên hỏi xã | Có thể kéo theo yêu cầu về phòng cháy, đăng ký kinh doanh |
Nếu một việc vừa ở nhóm "làm ngay" vừa kéo theo đụng kết cấu, ví dụ thay mái mà phải thay luôn kèo và nâng tường, thì tính theo nhóm nặng hơn.
Nâng tầng: cái phải tính lại là cả ngôi nhà, không phải tầng mới
Nhiều gia đình nghĩ nâng một tầng thì chỉ xin cho tầng ấy. Thật ra cơ quan quản lý nhìn ngôi nhà sau khi nâng: tổng bao nhiêu tầng, tổng diện tích sàn bao nhiêu, chiều cao bao nhiêu, có còn đúng quy hoạch khu vực không. Theo Luật Xây dựng 2025, nhà ở riêng lẻ dưới bảy tầng, tổng diện tích sàn dưới năm trăm mét vuông và không thuộc khu vực luật còn giữ việc cấp phép thì được miễn phép. Một nhà hai tầng nâng lên ba tầng ở trong xóm có thể vẫn trong ngưỡng ấy; một nhà bốn tầng sàn rộng nâng thêm hai tầng có thể vượt.
Cách tính đơn giản: cộng diện tích sàn từng tầng hiện có, cộng tầng định nâng, cộng tum thang và các phần có mái. Nếu con số tiến gần ngưỡng, hỏi xã trước. Đồng thời hỏi số tầng tối đa của khu vực, vì nhiều tuyến phố, nhiều khu dân cư có giới hạn chiều cao riêng thấp hơn ngưỡng chung.
Còn một điều không nằm trong luật đất đai nhưng quyết định chuyện an toàn: móng và cột cũ có chịu thêm được tầng mới không. Đây là việc của kỹ sư, không phải của thợ hồ. Nhiều nhà cấp bốn đời cũ móng gạch, không có cột bê tông, nâng tầng lên là rủi ro cho chính người ở và cho nhà bên cạnh. Nếu cần, bạn có thể tìm hiểu thêm phần kỹ thuật ở các nguồn chuyên về xây dựng.
Trình tự gọn cho một lần sửa lớn
Với việc ở nhóm "có thể phải xin phép" hoặc "nên hỏi xã", làm theo thứ tự này thì ít khi phải làm lại.
- Ghi rõ dự định: sửa gì, phần nào, kích thước trước và sau. Chụp ảnh hiện trạng toàn bộ ngôi nhà, cả mặt ngoài, mái, chỗ giáp nhà bên.
- Mang ảnh, sổ đỏ và bản ghi dự định lên xã, hỏi việc này thuộc diện phải xin phép, phải thông báo hay làm ngay. Ghi lại câu trả lời.
- Nếu đụng kết cấu hoặc nâng tầng, nhờ kỹ sư đánh giá khả năng chịu lực trước khi vẽ.
- Nếu phải xin phép, chuẩn bị hồ sơ như với nhà mới, kèm ảnh hiện trạng và bản vẽ phần cải tạo.
- Báo hàng xóm liền kề lịch làm, nhất là những ngày đục phá ồn, đổ bê tông. Chụp ảnh hiện trạng tường nhà bên cùng với họ.
- Sửa xong, giữ hồ sơ trong một túi: ảnh trước sau, bản vẽ, hợp đồng thợ, giấy phép nếu có. Nếu sửa làm thay đổi diện tích, số tầng, hỏi xã về đăng ký biến động để cập nhật sổ.
Bước chụp ảnh hiện trạng nhà bên thường bị coi là thừa, cho tới khi có vết nứt và hai nhà cãi nhau nó có từ trước hay sau.
Cơi nới: ba chỗ hay vướng nhất
Phần nới nằm trên đất vườn. Nhà chính đúng chỗ, nhưng gian bếp, nhà kho nới ra sau lại chồm sang phần đất trồng cây lâu năm. Phần nới ấy là xây trên đất không phải đất ở.
Phần nới lấn ra lộ giới. Mái hiên, gian bán hàng nới ra phía đường vượt chỉ giới. Đây là chỗ hay bị nhắc nhất khi xã kiểm tra trật tự xây dựng.
Phần nới chồm sang ranh nhà bên. Mái đua ra, máng nước đổ sang đất hàng xóm, tường xây chồng lên tường chung. Theo Bộ luật Dân sự 2015, chủ nhà phải giữ để nước mưa, nước thải không chảy sang bất động sản bên cạnh và không được xây lấn ranh. Chuyện này dễ thành tranh chấp kéo dài.
Phần nới làm tăng diện tích mà sổ không biết. Nhà ghi trên sổ là tám mươi mét vuông, sau ba lần cơi nới đã thành một trăm hai mươi. Khi bán hay thế chấp, cơ quan đăng ký thấy hiện trạng khác sổ và yêu cầu làm rõ phần tăng thêm có hợp pháp không. Lúc ấy mới đi tìm giấy tờ cho những lần nới mười năm trước thì rất khó.
Phần nới bằng vật liệu tạm rồi thành kiên cố. Ban đầu là mái tôn khung sắt để che sân, vài năm sau xây tường bao, lát nền, thành một gian phòng. Mỗi bước nhỏ không ai để ý, nhưng cộng lại là một công trình mới. Nếu phần ấy nằm trên đất ở và trong chỉ giới thì hỏi xã cách cập nhật; nếu không, càng để lâu càng khó xử lý.
Sửa nhà để cho thuê phòng hoặc mở cửa hàng
Nhiều gia đình ở gần khu công nghiệp, trường học, chợ sửa nhà thành dãy phòng cho thuê hoặc mở gian hàng phía trước. Về thủ tục xây dựng, việc chia phòng bên trong không đụng kết cấu có thể không phải xin phép. Nhưng khi nhà ở chuyển một phần sang kinh doanh, có thêm những việc khác phải tính: đăng ký kinh doanh hoặc khai thuế cho thuê nhà theo quy định, yêu cầu phòng cháy chữa cháy với nhà nhiều phòng cho thuê, lối thoát nạn, đường dây điện chịu tải.
Nếu muốn xây thêm tầng hoặc thêm dãy phòng trên đất, thì đó là xây mới hoặc cơi nới, quay về các câu hỏi ở trên: có nằm trên đất ở không, có trong chỉ giới không, tổng quy mô sau khi xây có còn trong ngưỡng miễn phép không. Dãy phòng trọ xây trên phần đất vườn là lỗi rất hay gặp ở vùng ven khu công nghiệp.
Trước khi sửa, hỏi xã một lượt về cả xây dựng lẫn yêu cầu với nhà cho thuê, rồi mới chốt bản vẽ. Sửa xong mới hỏi thì có khi phải đục ra làm lại lối thoát nạn hay cầu thang.
Ví dụ giả định: nhà cô Hạnh đổ mái bằng lên nhà cấp bốn
Cô Hạnh có căn nhà cấp bốn mái ngói, xây khoảng hai mươi năm, nằm trong xóm, trên đất ở. Mái dột nhiều chỗ, cô định nhân dịp này đổ mái bằng để sau này con xây thêm một tầng. Thợ quen bảo "đổ mái bằng thôi, xin xỏ gì". Cô vẫn lên xã hỏi trước.
Cán bộ xã cho biết: đổi mái ngói thành mái bê tông là thay đổi kết cấu, tăng tải lên tường cũ, nên phải coi là cải tạo lớn. Thửa đất của cô không nằm trong khu vực còn phải xin phép, ngôi nhà sau khi đổ mái và cả khi nâng thêm một tầng vẫn dưới ngưỡng miễn phép, nhưng cô nên có bản vẽ, nên mời người có chuyên môn kiểm tra tường và móng, và nên thông báo với xã trước khi khởi công theo hướng dẫn. Cô cũng được nhắc rằng mái hiên phía trước đang vượt chỉ giới đường xóm khoảng nửa mét, nhân dịp sửa nên thu lại.
Kết quả: kỹ sư đánh giá tường gạch cũ không đủ đỡ sàn bê tông, phải làm thêm cột và giằng. Chi phí tăng, nhưng cô tránh được một mái bằng đè lên tường yếu. Nếu nghe thợ đổ ngay, rủi ro không chỉ là bị nhắc nhở mà là an toàn của cả nhà.
Lỗi hay gặp khi sửa nhà
Những lỗi dưới đây đều nhỏ lúc làm, lớn lúc phát sinh chuyện.
- Coi mọi việc "sửa" đều không cần hỏi, kể cả nâng tầng, đổ mái bằng, đập tường chịu lực.
- Nghe thợ quen nói "chỗ này ai cũng làm" thay vì hỏi xã theo đúng thửa đất của mình.
- Không chụp ảnh hiện trạng trước khi sửa, nên không chứng minh được phần nào là cũ, phần nào mới làm.
- Nhân dịp sửa mở rộng luôn ra lộ giới hoặc sang phần vườn vì "đằng nào cũng đập ra rồi".
- Sửa xong làm thay đổi diện tích, số tầng mà không cập nhật sổ, đến khi bán hoặc thế chấp mới phát hiện lệch.
- Không báo nhà bên trước những ngày đục phá, đổ bê tông, để mất lòng hàng xóm từ đầu.
Nếu việc sửa nhà dẫn tới tranh chấp với nhà bên, trước hết hoà giải trực tiếp, sau đó nhờ tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố. Khi cần, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về quyền và nghĩa vụ của mỗi bên.
Câu hỏi thường gặp
Thay mái tôn mới cho nhà cấp bốn có phải xin phép không?
Thường không, nếu thay cùng kiểu mái, không nâng cao độ, không đổi kết cấu và nhà không ở khu có quy định kiến trúc riêng. Vẫn phải giữ an toàn khi làm trên cao và không để nước mái đổ sang nhà bên.
Nâng thêm một tầng cho nhà hai tầng có phải xin phép không?
Tuỳ ngôi nhà sau khi nâng có còn trong ngưỡng miễn phép của nhà ở riêng lẻ và thửa đất có thuộc khu vực còn phải xin phép hay không. Cộng tổng sàn sau khi nâng rồi hỏi xã theo số thửa.
Sửa nhà mà không xin phép khi đáng lẽ phải xin thì bị xử lý thế nào?
Có thể bị lập biên bản, đình chỉ thi công, phạt tiền theo quy định xử phạt trong lĩnh vực xây dựng và buộc làm thủ tục hoặc tháo dỡ phần sai. Mức cụ thể theo nghị định hiện hành tại thời điểm vi phạm.
Sửa nhà xong có phải cập nhật sổ đỏ không?
Nếu sửa làm thay đổi diện tích xây dựng, số tầng hoặc kết cấu chính của ngôi nhà đã ghi trên sổ thì nên làm đăng ký biến động để sổ khớp thực tế. Sửa bên trong, sơn, lát thì không cần.
Nhà nằm trong quy hoạch mở đường có được sửa không?
Thường được sửa chữa để bảo đảm an toàn và sinh hoạt như thay mái, chống thấm, nhưng không được nâng tầng hay mở rộng kiên cố trên phần đất trong quy hoạch. Mức độ cụ thể theo quy định của tỉnh.
Đập tường để mở rộng phòng khách có cần hỏi ai không?
Nên hỏi người có chuyên môn xây dựng để biết đó có phải tường chịu lực không. Nếu là tường ngăn thì thường không cần thủ tục; nếu là tường chịu lực thì đã là thay đổi kết cấu, cần thiết kế và có thể cần hỏi xã.