Khi chủ mảnh đất ở đang sống ở thành phố khác hay ở nước ngoài, bạn có thể mua theo hai đường chính: chủ đất về ký trực tiếp, hoặc chủ đất lập văn bản uỷ quyền hợp lệ cho một người ở quê ký thay; tiền thì nên chuyển thẳng vào tài khoản đứng tên chủ đất. Cái cần tránh là mua bằng một hợp đồng uỷ quyền thay cho hợp đồng chuyển nhượng, vì đất vẫn mang tên người khác.
Đất của người đi xa trong làng thường bỏ trống lâu năm, có người họ hàng trông giữ, có khi bị hàng xóm lấn dần. Người đứng ra bán hay là người trông giữ ấy. Phần dưới nói cách kiểm người đứng ra, đọc văn bản uỷ quyền, chọn cách ký, giao tiền, và những chuyện hay gặp với mảnh đất vắng chủ.
Các đường ký khi chủ đất ở xa
Mỗi đường có thời gian, chi phí và mức chắc chắn khác nhau. Hợp đồng chuyển nhượng đất ở thường phải công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng trong tỉnh nơi có đất hoặc chứng thực tại xã nơi có đất; văn bản uỷ quyền thì lập được ở nơi chủ đất đang sống. Hỏi tổ chức công chứng định ký để biết hướng dẫn hiện hành:
| Đường ký | Cách làm | Ưu điểm | Chỗ cần để ý |
|---|---|---|---|
| Chủ đất về quê ký | Hai bên cùng ký hợp đồng chuyển nhượng tại tổ chức công chứng hoặc xã nơi có đất | Chắc chắn nhất, gặp được người thật | Phải chờ lịch người bán về |
| Uỷ quyền cho người ở quê | Chủ đất lập văn bản uỷ quyền tại nơi đang sống, người được uỷ quyền ký hợp đồng chuyển nhượng ở quê | Không cần chủ đất về | Phải kiểm kỹ văn bản uỷ quyền và tính xác thực |
| Chủ đất ở nước ngoài uỷ quyền | Lập văn bản uỷ quyền tại cơ quan đại diện của Việt Nam, hoặc lập ở nước ngoài rồi hợp pháp hoá | Không phải về nước | Thời gian chuẩn bị dài, cần dịch thuật, hợp pháp hoá đúng cách |
| Mua bằng hợp đồng uỷ quyền, không chuyển nhượng | Chủ đất uỷ quyền "toàn quyền" cho chính người mua | Nhanh, ít thuế trước mắt | Đất vẫn tên chủ cũ, uỷ quyền chấm dứt khi chủ đất mất hoặc huỷ ngang |
Ba dòng đầu là chuyển nhượng thật, chỉ khác ai cầm bút. Dòng cuối là một kiểu né tránh, sẽ nói kỹ ở mục sau.
Đọc văn bản uỷ quyền: những gì phải có
Khi người đứng ra bán nói mình đã được chủ đất uỷ quyền, hãy xin xem bản gốc và đọc từng điểm sau:
- Văn bản được công chứng hoặc chứng thực, có số công chứng, ngày, nơi lập; nếu lập ở nước ngoài thì có hợp pháp hoá theo quy định.
- Người uỷ quyền đúng là người đứng tên trên giấy chứng nhận, đủ cả vợ chồng nếu đất là tài sản chung, đủ các thành viên nếu đất cấp cho hộ.
- Phạm vi uỷ quyền ghi rõ được chuyển nhượng thửa đất cụ thể, số tờ, số thửa, không phải uỷ quyền chung chung "quản lý tài sản".
- Có ghi được nhận tiền chuyển nhượng hay không; nếu không ghi thì người được uỷ quyền không có quyền nhận tiền.
- Thời hạn uỷ quyền còn hiệu lực tới ngày ký.
- Có ghi người được uỷ quyền được uỷ quyền lại cho người khác hay không.
Lời nói "đã được uỷ quyền" không thay được việc đọc văn bản, vì phần lớn trục trặc nằm ở phạm vi chứ không ở chữ ký. Sau khi đọc, đề nghị một cuộc gọi video với chủ đất có mặt người được uỷ quyền, để chủ đất tự nói họ đang bán thửa nào, giá bao nhiêu, tiền chuyển vào đâu. Chủ đất thật không có lý do gì từ chối một cuộc gọi.
Cái bẫy mua bằng hợp đồng uỷ quyền
Có những người bán đề nghị không làm hợp đồng chuyển nhượng mà làm "hợp đồng uỷ quyền toàn quyền" cho người mua: người mua được quản lý, sử dụng, xây dựng, bán, tặng cho mảnh đất. Lý do đưa ra thường là cho nhanh, cho đỡ thuế, hoặc vì đất chưa đủ điều kiện sang tên. Người mua trả đủ tiền và tưởng thế là xong.
Thực chất, uỷ quyền chỉ là nhờ người khác làm thay. Đất vẫn đứng tên người bán. Theo Bộ luật Dân sự 2015, uỷ quyền chấm dứt khi người uỷ quyền chết, khi hết hạn, hoặc khi người uỷ quyền đơn phương chấm dứt theo quy định. Khi người bán mất, mảnh đất trở thành di sản của họ, những người thừa kế có quyền với nó, còn trong tay người mua chỉ là một văn bản đã hết hiệu lực.
Người bán cũng có thể dùng sổ thế chấp vay tiền, hoặc bị kê biên vì nợ của chính họ, vì về mặt sổ sách đất vẫn là tài sản của họ. Vì vậy, nếu bạn mua để làm nhà ở lâu dài, đường đúng vẫn là hợp đồng chuyển nhượng và đăng ký sang tên. Nếu đất chưa đủ điều kiện sang tên thì đó là lý do để chờ, không phải lý do để đi đường vòng.
Giao tiền cho người ở xa
Tiền là chỗ hay hở nhất khi chủ đất vắng mặt. Nguyên tắc nên giữ:
- Chuyển khoản vào tài khoản đứng tên chính chủ đất, nội dung ghi rõ thanh toán đợt mấy cho thửa nào.
- Chỉ chuyển cho người được uỷ quyền nếu văn bản uỷ quyền ghi rõ được nhận tiền, và nên có xác nhận của chủ đất bằng tin nhắn trước khi chuyển.
- Không đưa tiền mặt cho người trông giữ đất, kể cả là anh em ruột của chủ đất.
- Chia đợt theo mốc: cọc nhỏ khi đã gọi video được với chủ đất, đợt lớn khi ký hợp đồng chuyển nhượng, đợt cuối khi nhận sổ.
- Lưu toàn bộ tin nhắn, ghi âm cuộc gọi nếu chủ đất đồng ý, chứng từ chuyển khoản.
Nếu chủ đất ở nước ngoài, việc nhận tiền bằng ngoại tệ hay chuyển ra nước ngoài có quy định riêng về ngoại hối; hai bên nên hỏi ngân hàng trước. Phần của người mua đơn giản: trả bằng đồng Việt Nam vào tài khoản ở Việt Nam đứng tên chủ đất là rõ ràng nhất. Trước mỗi lần chuyển, nhắn chủ đất xác nhận lại số tài khoản; kẻ gian giả làm người nhà để đổi số tài khoản vào phút chót là chiêu đã có nhiều người dính.
Mảnh đất vắng chủ thường có chuyện gì
Ranh bị lấn dần. Đất bỏ trống lâu năm, nhà bên cạnh dời rào ra vài chục phân là chuyện hay gặp. Đo thực tế so với sổ, hỏi hàng xóm, chụp ảnh từng mốc.
Có người ở nhờ hoặc canh tác. Người trông giữ có thể đã cho người khác ở nhờ, trồng cây. Muốn bàn giao sạch phải có thoả thuận với họ, ghi vào hợp đồng ngày bàn giao.
Nhà cũ xuống cấp, chưa ghi vào sổ. Phá dỡ hay giữ lại cần thống nhất trước, và biết nhà đã được ghi nhận trên giấy chứng nhận chưa.
Thuế đất chưa nộp nhiều năm. Hỏi xã xem có còn nợ thuế sử dụng đất phi nông nghiệp không; đề nghị chủ đất nộp hết trước khi ký.
Họ hàng trong làng không biết chủ đất bán. Đôi khi họ hàng coi mảnh đất là đất hương hoả chung. Dù về pháp lý sổ đứng tên ai thì người đó bán, nên hỏi trước để tránh va chạm khi bạn về ở.
Ví dụ: bà Thoa ở thành phố bán mảnh đất quê
Ví dụ giả định: bà Thoa sống ở thành phố hơn hai mươi năm, mảnh đất ở 200 m² ở quê do em trai là ông Hạ trông. Ông Hạ đưa anh Nam đi xem đất và nói bà Thoa đã uỷ quyền, xin cọc 100 triệu để "gửi lên cho chị".
Anh Nam đề nghị xem văn bản uỷ quyền. Văn bản có công chứng ở thành phố, nhưng phạm vi chỉ ghi "quản lý, trông coi, làm thủ tục hành chính liên quan thửa đất", không có quyền chuyển nhượng, không có quyền nhận tiền. Sổ còn ghi tên cả bà Thoa và chồng. Anh Nam gọi video cho bà Thoa có mặt ông Hạ; bà xác nhận muốn bán, nhưng chồng bà chưa đồng ý giá.
Hai tháng sau, vợ chồng bà Thoa lập văn bản uỷ quyền mới cho ông Hạ với phạm vi chuyển nhượng đúng thửa, không kèm quyền nhận tiền. Anh Nam cọc 30 triệu vào tài khoản của bà Thoa, ký hợp đồng chuyển nhượng ở quê với ông Hạ, chuyển đợt lớn vào cùng tài khoản. Nếu anh đưa 100 triệu cho ông Hạ ngay buổi đầu, khoản tiền đó không có căn cứ nào ràng buộc vợ chồng bà Thoa.
Trình tự gọn cho một vụ mua đất của người vắng mặt
Gom lại các việc ở trên thành thứ tự để làm, từ lần đầu đi xem đất tới lúc cầm sổ:
- Xin số tờ, số thửa và bản chụp sổ; tra thông tin thửa đất ở văn phòng đăng ký đất đai để biết ai đang đứng tên, có thế chấp hay ngăn chặn không.
- Ra đất đo thử, hỏi hàng xóm về ranh, người ở nhờ, ai đang trông giữ; hỏi xã về thuế đất còn nợ.
- Liên lạc trực tiếp với chủ đất, không qua người trông giữ; gọi video để chủ đất tự xác nhận ý định bán, giá và tài khoản nhận tiền.
- Thống nhất đường ký: chủ đất về, hay lập văn bản uỷ quyền mới đúng phạm vi; đọc bản nháp uỷ quyền trước khi họ đi công chứng.
- Ký giấy cọc nhỏ, chuyển vào tài khoản chủ đất, ghi điều kiện có văn bản uỷ quyền hợp lệ trước ngày ký.
- Ký hợp đồng chuyển nhượng tại nơi có đất, chuyển đợt lớn, nhận sổ gốc ngay tại bàn.
- Nộp hồ sơ đăng ký biến động ngay, nộp thuế phí, nhận sổ đứng tên mình, trả đợt cuối và nhận bàn giao đất có người làm chứng.
Nếu ở bước ba chủ đất không chịu nói chuyện trực tiếp, hoặc tài khoản nhận tiền không phải tên chủ đất mà không có lý do rõ ràng, nên dừng lại ở đó, dù giá có hời tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Người được uỷ quyền có được ký hợp đồng chuyển nhượng đất thay chủ đất không?
Được, nếu văn bản uỷ quyền có công chứng hoặc chứng thực, ghi rõ phạm vi chuyển nhượng thửa đất cụ thể và còn hiệu lực. Công chứng viên sẽ kiểm văn bản này khi ký, nhưng người mua nên tự đọc trước.
Chủ đất ở nước ngoài có cần về Việt Nam để bán đất không?
Không bắt buộc. Chủ đất có thể lập văn bản uỷ quyền tại cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước sở tại hoặc lập ở nước ngoài rồi hợp pháp hoá. Thời gian chuẩn bị thường dài, nên tính trước khi hẹn ngày ký.
Mua đất bằng hợp đồng uỷ quyền có an toàn không?
Không an toàn cho người mua để ở lâu dài. Đất vẫn đứng tên người bán, uỷ quyền chấm dứt khi người bán mất hoặc trong một số trường hợp khác theo Bộ luật Dân sự 2015, và đất có thể bị người bán đem thế chấp hay bị kê biên.
Người được uỷ quyền nhận tiền rồi không giao cho chủ đất thì người mua có bị ảnh hưởng không?
Nếu văn bản uỷ quyền cho phép nhận tiền thì việc người mua trả cho người được uỷ quyền là đúng, phần còn lại là chuyện giữa hai người kia. Nếu văn bản không cho nhận tiền mà bạn vẫn đưa, bạn có thể phải chứng minh lại việc đã thanh toán.
Chủ đất mất trong lúc đang làm thủ tục thì sao?
Uỷ quyền chấm dứt, người được uỷ quyền không ký tiếp được. Nếu hợp đồng chuyển nhượng đã ký xong, việc đăng ký thường vẫn tiếp tục theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký. Nếu chưa ký, phải chờ những người thừa kế làm thủ tục rồi thoả thuận lại.
Có cần báo với họ hàng của chủ đất trong làng không?
Không bắt buộc về pháp lý, nhưng nên biết họ nghĩ gì để tránh va chạm khi về ở. Nếu có người cho rằng mình có phần trên mảnh đất, nên đề nghị chủ đất giải quyết xong trước; tranh chấp kéo dài có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.