Trước khi đưa đồng cọc nào cho mảnh đất ở trong làng, bạn cần đi đủ ba nơi: đứng tại chính thửa đất để so với sổ, hỏi bà con trong xóm về chuyện cũ của mảnh đất, và tra ở xã cùng văn phòng đăng ký đất đai về tình trạng pháp lý. Sổ đỏ chỉ cho biết mảnh đất được ghi nhận thế nào vào ngày cấp; những gì xảy ra sau đó như thế chấp, tranh chấp, kê biên, quy hoạch mới hay người khác đã đặt cọc trước thì phải hỏi mới ra.
Phần dưới đi theo đúng thứ tự một người mua cẩn thận nên làm: ra đất trước, vào xóm sau, lên xã cuối cùng. Mỗi chặng có danh sách việc cần nhìn, câu cần hỏi và những chỗ hồ sơ hay vướng mà người bán thường không tự nói ra. Tất cả nên làm xong trong vòng một hai tuần, trước ngày ký giấy cọc.
Vì sao phải đi đủ ba nơi chứ không chỉ xem sổ
Người mua đất trong làng hay dừng ở bước cầm sổ đỏ lên xem, thấy đúng tên người bán, đúng loại đất ở là yên tâm. Cái sổ đó có thể đã cấp từ mười lăm năm trước. Từ đó tới nay, chủ đất có thể đã thế chấp ở ngân hàng, đã ký giấy bán tay cho một người họ hàng, đã bị toà kê biên vì nợ, hoặc thửa đất đã nằm trong một quy hoạch mở đường mà người bán biết nhưng không nói.
Mỗi nơi trả lời một loại câu hỏi khác nhau. Tại thửa đất, bạn biết sổ có khớp thực tế hay không: ranh có đúng chỗ, cạnh có đủ dài, có ai đang ở hay đang trồng cấy trên đó. Trong xóm, bạn nghe được chuyện mà giấy tờ không ghi: anh em nhà chủ đất có đang giận nhau vì mảnh này không, đường ngõ trước kia là của ai, mùa mưa nước có ngập không. Ở xã và văn phòng đăng ký đất đai, bạn có thông tin chính thức về thế chấp, ngăn chặn, quy hoạch và lịch sử biến động của thửa.
Bỏ một nơi là bỏ một lớp rủi ro. Kinh nghiệm của cán bộ địa chính lâu năm là các vụ tranh chấp sau mua bán trong làng phần lớn rơi vào ba nhóm: ranh đất lệch so với sổ, người trong nhà chủ đất không đồng ý, và đất đang vướng một giao dịch hay một lệnh ngăn chặn từ trước. Ba nhóm đó tương ứng đúng với ba nơi cần đi.
Tại thửa đất: đối chiếu sổ với thực tế
Hẹn người bán ra đất vào ban ngày, mang theo bản chụp sổ, một cuộn thước dây dài và điện thoại để chụp. Đi một vòng quanh thửa và kiểm từng thứ sau:
- Mốc ranh bốn góc: hỏi người bán chỉ từng mốc, đo các cạnh rồi so với kích thước ghi trên sơ đồ trong sổ. Lệch vài chục phân ở đất trong làng là chuyện thường, lệch cả mét là phải hỏi tiếp vì sao.
- Bờ rào, tường của nhà bên cạnh: tường nhà hàng xóm có lấn sang không, hay ngược lại rào của người bán đang dựng trên đất nhà bên. Ghi chú cạnh nào có tường chung.
- Người đang ở, đang trồng cấy: có ai ở nhờ, thuê, hay có cây trái của người khác trên đất không. Đất "trống" mà có người đang trồng rau nhờ vẫn có thể thành chuyện.
- Mộ, giếng, công trình cũ: có mộ của dòng họ nào, giếng chung, bể nước chung của mấy nhà không. Những thứ này cần thoả thuận riêng trước khi mua.
- Đường điện, mương, kênh: dây điện trung thế đi ngang, mương thoát nước chạy sát cạnh đất có thể kéo theo hành lang an toàn, hạn chế phần được xây.
- Lối vào: lối vào thửa là đường thôn, ngõ chung hay đi nhờ qua đất nhà khác. Đo bề rộng chỗ hẹp nhất.
Chụp ảnh từng mốc và từng cạnh, ghi ngày chụp. Bộ ảnh này về sau dùng để so khi ký hợp đồng và khi đo đạc lại, rất có ích nếu hai bên nhớ khác nhau.
Trong xóm: hỏi những người sống quanh mảnh đất
Hỏi trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố trước. Người này thường biết mảnh đất có từng đưa ra hoà giải ở thôn không, chủ đất có đang nợ nần ai lớn không, và gia đình chủ đất có bao nhiêu người cùng đứng tên hay cùng có công tạo lập. Chỉ cần hỏi tự nhiên rằng gia đình định mua mảnh này để làm nhà, bà con thấy có gì cần lưu ý.
Hỏi hai nhà liền kề. Hàng xóm sát ranh là người biết rõ nhất ranh thật nằm ở đâu và có đang bất đồng gì không. Một câu hỏi đơn giản như "bức tường này nhà bác xây hay nhà bên kia xây" đôi khi mở ra cả một câu chuyện tranh chấp ranh mười năm chưa xong.
Hỏi về chuyện người khác đã đặt cọc. Trong làng, chuyện một mảnh đất từng được hứa bán cho người khác, đã nhận tiền cọc rồi bỏ ngang, lan đi rất nhanh. Nếu có, bạn cần biết người đặt cọc trước đã được trả lại tiền chưa, có giấy tờ huỷ cọc không.
Hỏi về nước và đường. Mùa mưa nước ngập tới đâu, ngõ có ô tô vào được không, thôn có kế hoạch mở rộng đường làm mất một phần đất trước nhà không. Những chuyện này ảnh hưởng tới cách làm nhà và giá trị mảnh đất về sau.
Ghi lại, đừng chỉ nghe. Về nhà ghi lại ai nói gì, ngày nào. Thông tin trong xóm có thể sai lệch, nhưng nó cho bạn biết cần hỏi gì khi lên xã.
Ở xã và văn phòng đăng ký đất đai: những gì cần tra
Đây là chặng cho thông tin chính thức. Sau sắp xếp chính quyền hai cấp, việc đất đai của hộ gia đình, cá nhân phần lớn tiếp nhận qua bộ phận một cửa cấp xã và chi nhánh văn phòng đăng ký đất đai; cách phân công cụ thể mỗi tỉnh mỗi khác nên hỏi trực tiếp nơi tiếp nhận. Bảng sau gom các việc cần tra:
| Việc cần tra | Hỏi ở đâu | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Thông tin thửa đất, chủ sử dụng hiện tại, biến động gần nhất | Văn phòng đăng ký đất đai hoặc chi nhánh (đề nghị cung cấp thông tin đất đai) | Biết sổ người bán đưa có phải bản đang có hiệu lực, có cấp đổi hay đính chính chưa |
| Đang thế chấp hay không | Văn phòng đăng ký đất đai | Đất đang thế chấp phải giải chấp trước khi sang tên |
| Có lệnh ngăn chặn, kê biên của toà, thi hành án không | Văn phòng đăng ký đất đai, tổ chức hành nghề công chứng | Đất bị ngăn chặn thì công chứng sẽ từ chối, tiền cọc dễ kẹt |
| Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất của khu vực | Bộ phận địa chính xây dựng của xã, phường | Đất ở nằm trong quy hoạch giao thông, công trình công cộng thì việc xây, sửa bị hạn chế |
| Đơn tranh chấp, khiếu nại liên quan thửa | Cán bộ địa chính, tổ hoà giải | Đất đang có đơn tranh chấp chưa giải quyết xong thì chưa đủ điều kiện chuyển nhượng |
Việc đề nghị cung cấp thông tin thửa đất thường làm bằng phiếu yêu cầu theo mẫu và nộp phí theo quy định của tỉnh. Nếu bạn không phải chủ đất, có nơi yêu cầu người bán cùng đi hoặc ký giấy đồng ý; cách dễ nhất là rủ người bán đi cùng, người bán thật lòng muốn bán sẽ không từ chối.
Câu hỏi nên mang theo khi gặp cán bộ địa chính
Cán bộ xã bận, hỏi lan man thì nhận câu trả lời chung chung. Viết sẵn ra giấy, đọc số tờ bản đồ, số thửa ngay câu đầu, rồi hỏi lần lượt:
- Thửa số này, tờ bản đồ số này hiện ghi tên ai, loại đất gì, diện tích đất ở bao nhiêu, có khác gì so với sổ gia đình đang giữ không?
- Thửa này có đang đăng ký thế chấp hay có văn bản ngăn chặn giao dịch nào gửi về không?
- Theo quy hoạch hiện hành, thửa này có nằm trong phạm vi mở đường, mở rộng ngõ, công trình công cộng hay hành lang kênh mương, đường điện không?
- Ở khu này, diện tích tối thiểu để được tách thửa đất ở và chiều rộng mặt tiền tối thiểu theo quyết định của tỉnh là bao nhiêu?
- Xã có nhận đơn tranh chấp, khiếu nại nào về ranh giới hoặc quyền sử dụng của thửa này không?
- Nếu gia đình mua rồi muốn xây nhà, ở khu này có phải xin phép xây dựng không, chỉ giới xây dựng tính từ đâu?
Cán bộ có thể không trả lời được hết ngay. Câu nào cần tra thêm thì hỏi rõ nên quay lại khi nào, nộp giấy gì. Ghi tên người tiếp và ngày hỏi để lần sau hỏi tiếp cho liền mạch.
Ví dụ: nhà anh Hải và mảnh đất cuối xóm
Ví dụ giả định: anh Hải đi làm xa, gom được tiền định mua mảnh đất ở cuối xóm của ông Bảy, sổ ghi 180 m² đất ở tại nông thôn. Ông Bảy đưa sổ bản gốc, tên đúng, loại đất đúng, giá hợp lý. Anh Hải suýt đặt cọc ngay trong buổi chiều.
Ra đất đo thử, cạnh giáp ngõ chỉ được 7,2 m trong khi sơ đồ ghi 8 m. Hỏi nhà bên trái thì biết bức tường rào đã xây lùi vào phía đất ông Bảy từ hồi hai nhà đổi cho nhau một dải đất trồng chuối, chỉ nói miệng, chưa ai làm giấy. Hỏi trưởng thôn thì nghe thêm: con trai ông Bảy ở trong Nam không muốn bán vì đất này mẹ để lại.
Lên xã tra, cán bộ cho biết sổ cấp năm trước cho "hộ ông Bảy", tức là ngoài vợ chồng ông còn các thành viên có chung quyền sử dụng tại thời điểm cấp. Thửa không thế chấp, không quy hoạch. Anh Hải quyết định chưa cọc; anh đề nghị ông Bảy làm rõ với nhà bên trái về dải đất đổi miệng và lấy đủ chữ ký các thành viên hộ. Hai tháng sau mới ký được giấy cọc với điều kiện rõ ràng, giá giảm theo diện tích thực đo.
Lỗi hay gặp khi kiểm đất trong làng
Đặt cọc trước rồi mới đi kiểm. Đây là lỗi phổ biến nhất. Cọc rồi mới phát hiện vấn đề thì việc đòi lại tiền phụ thuộc vào giấy cọc ghi gì, thường là không ghi gì. Đi kiểm trước, cọc sau.
Chỉ hỏi người môi giới hoặc người bán. Cả hai đều muốn giao dịch xong. Thông tin phải hỏi từ người không có lợi ích trong vụ mua bán: hàng xóm, trưởng thôn, cán bộ địa chính.
Xem bản chụp sổ thay cho bản gốc. Bản chụp có thể là của sổ cũ đã cấp đổi, hoặc đã bị sửa. Xem bản gốc, sờ tận tay, và đối chiếu với thông tin tra ở văn phòng đăng ký.
Bỏ qua chữ "hộ" trên sổ. Sổ cấp cho hộ gia đình thì không chỉ người đứng tên ký là đủ. Phải biết ai là thành viên có chung quyền và họ có đồng ý không.
Tin lời "quy hoạch treo lâu rồi, không sao". Quy hoạch còn hiệu lực thì vẫn ảnh hưởng tới phép xây và giá trị đất. Hỏi xã cho chắc, đừng nghe đồn.
Câu hỏi thường gặp
Người mua có được tự đi tra thông tin thửa đất của người khác không?
Có thể đề nghị cung cấp thông tin đất đai theo mẫu và nộp phí theo quy định, nhưng phạm vi thông tin được cung cấp cho người không phải chủ đất có giới hạn tuỳ nơi. Cách chắc nhất là đi cùng người bán hoặc có giấy đồng ý của người bán.
Kiểm đất mất bao lâu thì đủ?
Thường một đến hai tuần là đủ cho ba chặng: một buổi ra đất, vài buổi hỏi xóm, một hai lần lên xã và văn phòng đăng ký. Nếu có vướng như ranh lệch hay sổ hộ gia đình thì cần thêm thời gian để người bán xử lý trước khi cọc.
Đo thực tế thiếu so với sổ thì có nên mua không?
Thiếu ít trong sai số đo thì thường thoả thuận giá theo diện tích thực. Thiếu nhiều thì phải tìm nguyên nhân: lấn chiếm, đổi đất miệng hay đo sai từ trước. Chưa rõ nguyên nhân thì chưa nên cọc, vì về sau sang tên và xin phép xây đều có thể vướng.
Hàng xóm nói mảnh đất có tranh chấp nhưng xã bảo không có đơn thì tin ai?
Không có đơn ở xã nghĩa là chưa ai chính thức yêu cầu giải quyết, không có nghĩa là không có bất đồng. Bạn nên gặp thẳng người được cho là đang tranh chấp, nghe họ nói, và yêu cầu người bán giải quyết dứt điểm bằng văn bản trước khi giao dịch.
Đất có mộ của gia đình người bán thì mua thế nào?
Cần thoả thuận rõ bằng văn bản việc di dời mộ: ai làm, khi nào, chi phí do ai chịu, và đây là điều kiện trước khi giao đủ tiền. Nếu mộ của dòng họ khác thì phải có sự đồng ý của họ, việc này thường mất thời gian.
Có nên nhờ người quen làm ở xã kiểm giúp cho nhanh không?
Nhờ hỏi đúng chỗ để được hướng dẫn là bình thường, nhưng thông tin quan trọng như thế chấp, ngăn chặn, quy hoạch nên có bằng văn bản hoặc phiếu cung cấp thông tin chính thức. Lời nói miệng của ai cũng không thay được giấy tờ khi có chuyện.