Giấy cọc mua đất thổ cư phải ghi rõ thửa đất, giá, số tiền cọc, thời hạn ký hợp đồng công chứng, những điều kiện mà nếu không đạt thì bên bán trả lại cọc, và hậu quả khi một bên bỏ ngang. Mức cọc nên vừa đủ để hai bên nghiêm túc, thường chỉ là phần nhỏ của giá, vì cọc càng lớn thì rủi ro của người mua càng lớn.
Ở làng, giấy cọc nhiều khi chỉ là nửa trang viết tay "nhận của anh A số tiền… để bán mảnh đất…". Khi trôi chảy thì không sao, khi có chuyện thì nửa trang đó không giúp được ai. Phần dưới giải thích cơ chế cọc theo Bộ luật Dân sự 2015, các mục phải có, một mẫu tự viết và các tình huống tranh chấp cọc hay gặp.
Đặt cọc theo Bộ luật Dân sự 2015: mất cọc và phạt cọc
Đặt cọc là việc bên mua giao cho bên bán một khoản tiền trong một thời hạn để bảo đảm hai bên sẽ giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra quy tắc mặc định: nếu hợp đồng được ký và thực hiện, tiền cọc được trả lại hoặc trừ vào tiền mua; nếu bên đặt cọc từ chối ký thì mất cọc; nếu bên nhận cọc từ chối thì phải trả lại cọc và thêm một khoản bằng tiền cọc, thường gọi là phạt cọc gấp đôi. Hai bên có thể thoả thuận khác quy tắc này.
Chữ quan trọng ở đây là "từ chối". Nếu hợp đồng không ký được vì một lý do không phải do ai cố ý, như đất không được tách thửa, thành viên hộ không đồng ý, ngân hàng chưa giải chấp, thì không đương nhiên ai mất cọc hay bị phạt cọc. Lúc đó mọi chuyện quay về giấy cọc ghi gì. Giấy không ghi thì hai bên cãi nhau, và người cầm tiền thường có lợi thế.
Vì vậy, với người mua đất ở trong làng, phần đáng viết kỹ nhất của giấy cọc không phải số tiền, mà là danh sách các điều kiện: điều gì phải đúng thì mới ký hợp đồng, và nếu điều đó không đúng mà không phải lỗi của người mua thì tiền cọc trả lại đủ, trong bao nhiêu ngày.
Cọc bao nhiêu là vừa
Pháp luật không quy định mức cọc. Người mua nên nghĩ theo câu hỏi: nếu mọi chuyện đổ vỡ và phải đi đòi, mình chịu được việc khoản tiền này nằm kẹt vài tháng hay vài năm không. Ví dụ giả định mảnh đất ở giá 800 triệu đồng: cọc 40 đến 80 triệu, tức khoảng năm đến mười phần trăm, là mức thường thấy và đủ để người bán không dễ bán cho người trả cao hơn.
Có những trường hợp nên cọc ít hơn nữa: khi giao dịch còn phụ thuộc việc tách thửa, việc xin chữ ký của nhiều thành viên hộ, hay việc giải chấp ở ngân hàng. Thời gian chờ càng dài, càng nhiều việc chưa chắc, thì cọc càng nên nhỏ, và nên tăng dần theo từng mốc đã xong.
Người bán đôi khi đòi cọc lớn với lý do "để trả nợ ngân hàng lấy sổ ra". Đó thật ra không còn là cọc mà là trả trước một phần tiền mua, và cần làm theo cách khác: trả thẳng vào khoản vay ở ngân hàng có biên nhận, có thoả thuận ba bên, chứ không đưa tiền mặt cho người bán. Nếu người bán cần tiền gấp vì lý do gì khác, đó là thêm một dấu hiệu nên chậm lại và kiểm kỹ.
Giấy cọc phải có những mục nào
Bảng sau liệt kê các mục nên có, cách ghi và lý do. Thiếu mục nào là để trống một chỗ có thể thành tranh chấp:
| Mục | Ghi thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Các bên | Họ tên, năm sinh, số giấy tờ tuỳ thân, nơi ở; bên bán ghi đủ những người cùng đứng tên hoặc có chung quyền | Người ký cọc phải là người có quyền bán |
| Thửa đất | Số tờ, số thửa, địa chỉ, diện tích từng loại đất, số phát hành giấy chứng nhận | Tránh nhầm thửa, tránh tranh cãi về diện tích |
| Giá và cách trả | Tổng giá, các đợt trả gắn với mốc công việc | Ràng buộc tiền đi sau giấy |
| Tiền cọc | Số tiền bằng số và bằng chữ, hình thức giao, ngày giao | Chứng cứ đã giao tiền |
| Thời hạn ký hợp đồng chuyển nhượng | Ngày cụ thể hoặc số ngày kể từ khi đủ điều kiện | Không có mốc thì không biết ai chậm |
| Điều kiện để ký | Không thế chấp, không tranh chấp, đủ chữ ký thành viên, tách được thửa… | Căn cứ để đòi lại cọc nếu không đạt |
| Hậu quả khi bỏ ngang | Mất cọc, phạt cọc, hoặc hoàn cọc không phạt, theo từng tình huống | Không để cho quy tắc mặc định tự quyết |
| Người làm chứng, chữ ký | Chữ ký các bên, người làm chứng là người không có lợi ích trong giao dịch | Tăng sức nặng khi phải chứng minh |
Mẫu giấy cọc tự viết để tham khảo
Mẫu dưới đây tự soạn, tên người và số liệu đều giả định, chỉ để thấy cách sắp các mục. Khi ký thật, bạn nên nhờ tổ chức công chứng soạn hoặc xem lại theo mẫu hiện hành, nhất là phần điều kiện và hậu quả:
GIẤY ĐẶT CỌC. Hôm nay, tại nhà ông Phạm Văn Lộc ở thôn Đông, hai bên gồm: Bên nhận cọc là ông Phạm Văn Lộc và bà Đỗ Thị Hiền; bên đặt cọc là anh Ngô Minh Tuấn. Hai bên thoả thuận: bên nhận cọc đồng ý chuyển nhượng thửa đất số 215, tờ bản đồ số 9, diện tích 170 m² đất ở tại nông thôn, theo giấy chứng nhận đã cấp, với giá 850 triệu đồng. Bên đặt cọc giao 50 triệu đồng bằng chuyển khoản ngày hôm nay. Hai bên ký hợp đồng chuyển nhượng tại tổ chức công chứng trong vòng 45 ngày. Điều kiện để ký: thửa đất không thế chấp, không có tranh chấp, không bị ngăn chặn giao dịch theo thông tin tra cứu tại văn phòng đăng ký đất đai. Nếu điều kiện không đạt, bên nhận cọc hoàn trả đủ 50 triệu đồng trong vòng 10 ngày, hai bên không phạt. Nếu bên đặt cọc không ký khi đủ điều kiện thì mất cọc; nếu bên nhận cọc không ký hoặc bán cho người khác thì hoàn trả cọc và chịu thêm một khoản bằng tiền cọc.
Mẫu ngắn nhưng đủ ba thứ người mua cần: thửa đất xác định được, một mốc thời gian, và điều kiện tra cứu cụ thể. Để ý rằng mẫu tách riêng ba tình huống: điều kiện không đạt, bên mua bỏ, bên bán bỏ. Đó là phần hay bị bỏ trống nhất.
Đưa tiền cọc cho ai và bằng cách nào
Tiền cọc nên đi theo cách để lại dấu vết rõ ràng:
- Đưa cho đúng người có quyền bán; nếu sổ đứng tên hai vợ chồng thì cả hai cùng ký nhận, sổ hộ gia đình thì người đại diện ký nhận kèm văn bản các thành viên biết việc nhận cọc.
- Ưu tiên chuyển khoản vào tài khoản đứng tên chính người bán, nội dung ghi rõ "đặt cọc mua thửa số…, tờ số…".
- Nếu đưa tiền mặt, phải có giấy biên nhận ghi số tiền bằng số và bằng chữ, có chữ ký người nhận và người làm chứng.
- Không đưa cọc cho người môi giới, người "đứng ra lo giúp", hay người thân của người bán nếu không có uỷ quyền nhận tiền bằng văn bản.
- Có thể đề nghị chứng thực chữ ký trên giấy cọc ở UBND cấp xã; việc này không bắt buộc nhưng giúp chứng minh đúng người đã ký.
Giấy cọc không bắt buộc công chứng. Tuy nhiên với khoản cọc lớn, nhiều người chọn lập giấy cọc tại tổ chức công chứng để công chứng viên kiểm giấy tờ của bên bán ngay từ đầu. Chi phí nhỏ so với rủi ro cọc nhầm người.
Sau khi cọc: việc cần làm trong thời gian chờ ký
Giấy cọc chỉ mở đầu. Khoảng thời gian từ ngày cọc tới ngày công chứng là lúc bạn kiểm nốt những gì chưa chắc và chuẩn bị tiền, giấy tờ. Theo thứ tự:
- Ngay trong tuần đầu, cùng người bán tra thông tin thửa đất tại văn phòng đăng ký đất đai để xác nhận điều kiện không thế chấp, không ngăn chặn đã ghi trong giấy cọc.
- Hẹn trước với tổ chức công chứng, hỏi danh sách giấy tờ hai bên phải mang, chuyển cho người bán một bản để họ gom sớm.
- Nếu vay ngân hàng để mua, nộp hồ sơ vay ngay, vì thẩm định và xét duyệt thường lâu hơn bạn nghĩ; báo ngân hàng thời hạn ký trong giấy cọc.
- Ra đất thêm một lần, chụp lại hiện trạng để so với lúc cọc, nhất là khi có nhà cũ, cây trái hay tài sản sẽ bàn giao cùng.
- Nếu thấy một điều kiện có thể không kịp, nhắn người bán bằng tin nhắn hoặc văn bản để đề nghị gia hạn, đừng chỉ nói miệng.
- Hai ngày trước hạn, gọi xác nhận lịch ký, giờ ký, ai có mặt.
Những tin nhắn trao đổi trong giai đoạn này về sau là chứng cứ cho thấy ai đã sẵn sàng, ai chậm trễ. Giữ nguyên, đừng xoá, kể cả khi mọi chuyện đã xong xuôi.
Các tình huống tranh chấp cọc hay gặp và lỗi nên tránh
Người bán nhận cọc rồi bán cho người trả cao hơn. Đây là trường hợp bên nhận cọc từ chối giao kết; bạn có quyền đòi lại cọc và khoản phạt theo thoả thuận hoặc theo quy tắc mặc định. Giữ giấy cọc, biên nhận, tin nhắn; trước hết đề nghị hoà giải ở thôn, không được thì khởi kiện.
Đến ngày công chứng thì phát hiện đất đang thế chấp. Nếu giấy cọc ghi điều kiện không thế chấp, bạn đòi hoàn cọc theo điều kiện đó. Nếu không ghi, hai bên có thể gia hạn để người bán giải chấp, hoặc thoả thuận huỷ cọc.
Người mua không gom đủ tiền đúng hạn. Thường là mất cọc nếu giấy không ghi gì khác. Muốn tránh, hãy ghi thời hạn có tính tới thời gian vay ngân hàng, hoặc thoả thuận được gia hạn một lần.
Lỗi: ký giấy cọc với chỉ một người trong hộ. Người ký không có toàn quyền bán, khi các thành viên khác phản đối thì giấy cọc khó ràng buộc họ, và đòi phạt cọc cũng khó.
Lỗi: cọc lớn khi còn nhiều việc chưa chắc. Mỗi việc chưa chắc là một khả năng tiền kẹt lại. Chia nhỏ cọc theo mốc.
Khi đã tranh chấp. Đừng tự giữ đồ, chặn đường hay đe doạ. Hoà giải ở cơ sở trước; nếu số tiền lớn, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm đơn.
Câu hỏi thường gặp
Giấy đặt cọc mua đất viết tay có giá trị không?
Có. Bộ luật Dân sự 2015 không bắt buộc giấy đặt cọc phải công chứng, giấy viết tay có chữ ký các bên vẫn là chứng cứ. Nhưng giấy càng rõ thửa đất, điều kiện, thời hạn và có người làm chứng thì càng dễ bảo vệ khi tranh chấp.
Bên bán đổi ý không bán thì có phải trả gấp đôi tiền cọc không?
Theo quy tắc mặc định của Bộ luật Dân sự 2015, bên nhận cọc từ chối giao kết thì phải trả lại cọc và thêm một khoản bằng tiền cọc, trừ khi hai bên đã thoả thuận khác trong giấy cọc.
Đất không tách thửa được thì người mua có mất cọc không?
Nếu việc không tách được không phải lỗi của người mua và giấy cọc ghi đây là điều kiện để ký hợp đồng thì người mua được hoàn cọc. Nếu giấy không ghi, hai bên phải thoả thuận lại, không được thì nhờ hoà giải hoặc toà án.
Có nên đặt cọc qua người môi giới không?
Không nên đưa tiền cho môi giới giữ. Môi giới có thể đứng ra làm chứng, nhưng tiền cọc phải đến tay người có quyền bán, có ký nhận của họ. Đưa qua trung gian là thêm một chỗ có thể mất tiền.
Đặt cọc rồi người bán qua đời thì xử lý ra sao?
Nghĩa vụ trong giấy cọc chuyển sang những người thừa kế của người bán. Họ phải làm thủ tục thừa kế rồi tiếp tục ký hợp đồng, hoặc thoả thuận trả lại cọc. Việc này mất thời gian, nên giữ liên lạc và giấy tờ cẩn thận.
Có cần ghi giá mua bán thật trong giấy cọc không?
Nên ghi đúng giá thật. Giá trong giấy cọc là căn cứ khi đòi lại tiền hoặc tính phạt, và cũng là căn cứ để ghi vào hợp đồng chuyển nhượng. Ghi lệch giá để tính thuế thấp là sai và gây bất lợi cho chính người mua khi có tranh chấp.