Khi sổ chỉ ghi diện tích đất ở mà không vẽ vị trí, phần đất ở chưa được "khoanh" cố định trên thửa; vị trí thường được xác định theo hiện trạng nhà ở đang có, và được thể hiện cụ thể khi gia đình xin phép xây dựng, tách thửa hoặc chuyển mục đích. Muốn đặt nhà mới ở chỗ khác trong thửa, phải hỏi trước cơ quan đăng ký đất đai và bộ phận cấp phép, không tự chọn rồi xây.
Câu hỏi này rất hay gặp ở các gia đình có thửa rộng, nhà cũ nằm sâu phía trong, con cái muốn dựng nhà mới ra sát đường. Bài giải thích các kiểu sổ thể hiện vị trí đất ở, những tình huống phải xác định vị trí, cách đề nghị, và mấy lỗi đặt nhà khiến về sau không tách được thửa.
Sổ nhà bạn thể hiện vị trí đất ở theo kiểu nào
Mở trang sơ đồ thửa và trang mục đích sử dụng, đối chiếu với bảng.
| Cách thể hiện | Ý nghĩa | Việc cần làm trước khi xây |
|---|---|---|
| Sơ đồ có đường nét đứt hoặc ký hiệu khoanh phần đất ở, có kích thước cạnh | Vị trí đất ở đã được xác định | Đặt nhà mới trong phần đã khoanh |
| Sơ đồ chỉ vẽ ranh thửa và vị trí nhà, không khoanh phần đất ở | Vị trí đất ở gắn với hiện trạng nhà khi cấp sổ | Hỏi cơ quan đăng ký có cần xác định vị trí không |
| Sơ đồ chỉ có ranh thửa, không vẽ nhà | Chưa thể hiện vị trí | Đề nghị xác định vị trí khi xin phép xây hoặc tách thửa |
| Thửa đất ở và thửa vườn có số thửa riêng | Mỗi loại là một thửa, vị trí rõ ràng | Chỉ xây trên thửa đất ở |
| Sổ cũ chỉ ghi tổng diện tích và "trong đó đất ở" | Không có thông tin vị trí | Hỏi rõ khi cấp đổi hoặc trước khi làm nhà |
Đa số sổ cấp cho thửa có vườn ở nông thôn rơi vào dòng hai và dòng ba. Không có gì sai, chỉ là khi cần xây hay tách, việc xác định vị trí phải làm thêm một bước.
Vì sao vị trí đất ở lại quan trọng
Thứ nhất là chuyện xây nhà. Giấy phép xây dựng, ở những nơi phải xin, xét trên phần đất ở. Ở những nơi nhà ở nông thôn được miễn phép, nhà vẫn phải xây trên đất ở; xây trên phần vườn là sử dụng đất sai mục đích. Vì vậy câu hỏi "phần đất ở nằm ở đâu" quyết định chỗ đặt móng.
Thứ hai là chuyện tách thửa. Khi cha mẹ tách đất cho con, mỗi thửa con nhận phần đất ở bao nhiêu, phần vườn bao nhiêu, phụ thuộc vị trí phần đất ở trong thửa gốc. Nếu phần đất ở dồn hết vào phía nhà cũ của cha mẹ, thửa của con ở góc vườn có thể không có mét đất ở nào.
Thứ ba là giá trị khi mua bán. Hai thửa cùng ghi 300 mét đất ở, nhưng một thửa có phần đất ở nằm mặt đường, một thửa nằm sâu phía sau ao, giá trị và cách dùng khác hẳn. Người mua cẩn thận sẽ hỏi chuyện này, và chủ đất cũng nên biết để không định giá sai.
Thứ tư là khi Nhà nước thu hồi một phần thửa để mở đường. Phần bị thu hồi nằm trên đất ở hay trên vườn sẽ được bồi thường theo loại đất tương ứng. Sơ đồ không khoanh vị trí thì việc xác định lúc ấy dễ phát sinh ý kiến khác nhau giữa gia đình và hội đồng bồi thường. Có sơ đồ rõ từ trước, gia đình ở thế chủ động hơn nhiều.
Những tình huống buộc phải xác định vị trí
Không phải lúc nào cũng phải làm. Dưới đây là các trường hợp hay phát sinh việc xác định vị trí phần đất ở trên thửa có vườn.
- Xin giấy phép xây dựng nhà ở tại nơi thuộc diện phải xin phép: hồ sơ thiết kế phải đặt nhà trên phần đất ở.
- Tách thửa cho con hoặc bán một phần: phải xác định mỗi thửa mới có bao nhiêu đất ở, nằm ở đâu.
- Chuyển một phần vườn sang đất ở: phần chuyển sẽ được khoanh trên sơ đồ, thường nối với phần đất ở cũ hoặc ở vị trí gia đình đề nghị.
- Thu hồi một phần thửa để làm đường: vị trí phần bị thu hồi là đất ở hay vườn ảnh hưởng mức bồi thường.
- Cấp đổi có đo lại: có thể đề nghị thể hiện vị trí phần đất ở trên sơ đồ mới.
Nếu gia đình chưa có nhu cầu nào ở trên thì chưa cần làm gì. Nhưng khi đã có dự định xây nhà cho con trong vài năm tới, nên hỏi sớm để kịp chuẩn bị.
Ví dụ: con muốn xây nhà ra mặt đường
Nhà ông Tư có thửa 1.000 mét vuông, sổ ghi 300 mét đất ở, 700 mét đất trồng cây lâu năm, sơ đồ không khoanh phần đất ở (số liệu giả định). Nhà cũ của ông nằm sâu phía trong, cách đường thôn khoảng bốn mươi mét. Con trai ông muốn xây nhà ngay mặt đường, trên phần đang trồng chuối.
Có ba hướng. Hướng một: xác định phần đất ở theo nhà cũ, phần mặt đường vẫn là vườn; muốn xây ở đó thì xin chuyển mục đích một phần vườn mặt đường sang đất ở, nộp tiền sử dụng đất, rồi tách thửa cho con. Hướng hai: nếu nhà cũ chỉ chiếm 120 mét, hỏi cơ quan đăng ký có thể xác định phần đất ở gồm diện tích nhà cũ và một phần ở mặt đường không; câu trả lời tuỳ quy định và thực tiễn từng nơi, không được tự cho là có. Hướng ba: con xây nhà ở phía sau, gần nhà cũ, trong phần đất ở, làm lối đi riêng ra đường.
Ông Tư nên hỏi ba câu: phần đất ở của thửa nhà mình đang được xác định theo vị trí nào; nếu tách thửa cho con ở mặt đường thì thửa đó có đất ở không; nếu phải chuyển mục đích thì kế hoạch sử dụng đất năm nay có cho phép không. Có ba câu trả lời rồi hãy tính tiền, tính móng.
Thửa có ao: phần đất ở có thể nằm sát mép ao không
Nhiều khuôn viên nông thôn có ao ngay trước nhà hoặc bên hông. Ao là phần đất nuôi trồng thuỷ sản trong cùng thửa, không phải đất ở. Khi gia đình muốn mở rộng nhà, dựng thêm bếp hay chái ra phía ao, thường nảy ra hai câu hỏi: phần bờ ao có thuộc đất ở không, và lấp một phần ao để xây có được không.
Bờ ao là phần đất nằm giữa mép nước và ranh khác. Nếu sơ đồ không khoanh vị trí đất ở, bờ ao thường được hiểu là thuộc phần ao hoặc phần vườn, tuỳ hồ sơ đo. Muốn biết chắc, hỏi cơ quan đăng ký xem hồ sơ đo khi cấp sổ ghi ranh ao ở mép nước hay mép bờ. Một chênh lệch vài mét quanh bờ ao đủ làm căn bếp mới nằm nửa trên đất ở, nửa trên đất ao.
Lấp một phần ao để mở rộng nhà thì phần lấp vẫn là đất ao trên sổ. Nhà xây trên đó là xây trên đất chưa phải đất ở. Trình tự đúng là xin chuyển phần ao sang đất ở nếu phù hợp kế hoạch sử dụng đất, rồi mới lấp và xây. Chuyện lấp ao, đăng ký lại loại đất sau khi lấp có bài riêng trong danh mục này.
Một lưu ý về an toàn: móng nhà sát ao cũ dễ lún nghiêng nếu nền chưa ổn định. Đây là chuyện kỹ thuật, nhưng nên tính cùng lúc với chuyện vị trí đất ở, để không phải chọn giữa đúng giấy mà nguy hiểm và an toàn mà sai giấy.
Lỗi đặt nhà hay gặp
Đặt nhà mới ở góc vườn vì đẹp, rồi mới hỏi. Nhà đã xây trên phần vườn là sai mục đích, khó cấp giấy cho nhà, khó tách thửa sau này.
Chia đất bằng miệng theo chiều ngang thửa. Con cả lấy phần trước, con út lấy phần sau, nhưng phần đất ở trên sổ chỉ gắn với nhà cũ ở giữa. Khi làm sổ riêng, một người có đất ở, người kia không. Phải tính chuyện đất ở trước khi chia.
Phá nhà cũ, dời nhà sang chỗ khác. Nếu sổ không khoanh vị trí, nhiều người nghĩ cứ giữ đủ số mét là được. Hỏi trước cơ quan cấp phép và đăng ký đất đai, vì vị trí có thể đang gắn với nhà cũ.
Xây sát ranh vườn nhà bên vì nghĩ đất mình. Vị trí đất ở đúng mà vẫn vi phạm khoảng lùi, chỉ giới xây dựng hay quy định về nhà liền kề thì vẫn phải sửa.
Tin lời "xây xong rồi làm giấy sau". Không có cơ chế chắc chắn nào như vậy. Làm giấy trước, xây sau.
Đề nghị xác định vị trí phần đất ở
Thủ tục cụ thể và nơi nộp tuỳ việc gia đình đang làm và cách tổ chức của tỉnh. Trình tự dưới đây là khung chung.
- Vẽ tay sơ đồ thửa với vị trí nhà cũ, chỗ định xây, lối đi, ao; ghi kích thước ước lượng.
- Hỏi cán bộ địa chính xã hoặc chi nhánh văn phòng đăng ký đất đai: thửa này vị trí đất ở đang được xác định thế nào, có cần làm thủ tục riêng không.
- Nếu đi cùng hồ sơ xin phép xây, tách thửa hay chuyển mục đích, ghi rõ đề nghị vị trí phần đất ở trong đơn, kèm sơ đồ.
- Thuê đơn vị đo đạc có chức năng trích đo nếu cơ quan yêu cầu, ký biên bản ranh giới với hộ liền kề.
- Nhận kết quả, kiểm sơ đồ mới có khoanh phần đất ở đúng như đề nghị không.
Giữ lại bản sơ đồ đã được xác nhận. Lần sau con cháu xây, tách, bán, mọi việc sẽ nhanh hơn rất nhiều.
Nếu cơ quan trả lời rằng vị trí đất ở không thể đặt theo đề nghị, xin trả lời bằng văn bản kèm lý do để gia đình tính phương án khác.
Câu hỏi thường gặp
Sổ không khoanh vị trí đất ở thì có được xây nhà ở bất cứ đâu trong thửa không?
Không nên hiểu như vậy. Vị trí đất ở thường gắn với hiện trạng nhà khi cấp sổ. Muốn xây ở chỗ khác, cần hỏi cơ quan đăng ký đất đai và bộ phận cấp phép trước, không tự chọn rồi xây.
Có được đổi vị trí phần đất ở sang phía mặt đường không?
Tuỳ quy định và thực tiễn từng nơi, thường gắn với thủ tục xin phép xây, tách thửa hoặc chuyển mục đích. Không có quyền mặc nhiên đổi; hãy hỏi trước và làm theo hướng dẫn bằng văn bản.
Tách thửa cho con thì phần đất ở chia thế nào?
Phần đất ở của thửa gốc được phân cho các thửa mới theo vị trí và theo đề nghị của gia đình, trong khuôn khổ quy định. Thửa không có phần đất ở thì muốn làm nhà phải chuyển mục đích.
Nhà cũ đã dỡ, đất trống thì vị trí đất ở còn không?
Diện tích đất ở trên sổ vẫn còn. Vị trí cụ thể khi xây lại nên hỏi cơ quan đăng ký và bộ phận cấp phép, vì có nơi xác định theo vị trí nhà cũ, có nơi xem xét theo đề nghị.
Người mua đất nên hỏi gì về vị trí đất ở?
Hỏi sơ đồ có khoanh phần đất ở không, nhà hiện có nằm trên phần nào, nếu tách hoặc xây mới thì phần đất ở nằm đâu. Nên đề nghị chủ đất hỏi cơ quan đăng ký trước khi đặt cọc.
Có cần thuê đo đạc để xác định vị trí đất ở không?
Chỉ khi hồ sơ yêu cầu trích đo, thường đi kèm tách thửa, chuyển mục đích hoặc xin phép xây. Chi phí đo theo đơn vị đo đạc có chức năng; hỏi trước giá và thời gian.