Cháu chưa đủ 18 tuổi vẫn có thể đứng tên đất ở do ông bà tặng cho. Hợp đồng tặng cho do người đại diện theo pháp luật của cháu, thường là cha mẹ cháu, ký nhận thay; sổ ghi tên cháu. Từ đó đất là tài sản riêng của cháu, cha mẹ quản lý giúp nhưng không được tự ý bán, cho hay thế chấp vì lợi ích riêng của mình.
Nhiều ông bà chọn cho thẳng cháu vì muốn giữ đất cho dòng họ, tránh cảnh con dâu, con rể có chuyện thì đất bị chia. Cách này có ưu điểm, nhưng cũng làm đất bị "khoá" khá chặt suốt những năm cháu còn nhỏ. Bài đi qua cách ký, giấy tờ, thuế, và những việc cha mẹ cháu được hay không được làm với đất, theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Đất đai 2024.
Ai ký hợp đồng khi người nhận là trẻ nhỏ
Bên tặng cho là ông bà, cùng ký như mọi hợp đồng tặng cho khác: nếu đất là tài sản chung của ông bà thì cả hai cùng ký, nếu sổ ghi hộ gia đình thì các thành viên có chung quyền cùng đồng ý.
Bên nhận là cháu. Cháu dưới 18 tuổi chưa tự mình xác lập được giao dịch về bất động sản, nên người đại diện theo pháp luật ký thay. Người đại diện là cha mẹ của cháu; nếu cha mẹ không còn hoặc không đủ điều kiện, là người giám hộ. Hợp đồng ghi: bên nhận tặng cho là cháu, do cha hoặc mẹ đại diện. Công chứng viên sẽ yêu cầu giấy khai sinh của cháu để xác định ai là cha mẹ.
Một điểm hay bị hỏi: cháu từ đủ 15 tuổi trở lên thì sao. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi tự mình xác lập được nhiều giao dịch, nhưng giao dịch liên quan tới bất động sản vẫn cần người đại diện đồng ý. Thực tế nhiều nơi để cháu cùng ký với cha mẹ. Hỏi tổ chức công chứng nơi bạn làm về cách ghi.
Nếu ông bà là người ký và cha mẹ cháu cũng là con ông bà, sẽ có lúc một người vừa là con của bên tặng vừa là người đại diện bên nhận. Điều này không bị cấm, nhưng công chứng viên sẽ hỏi kỹ để chắc rằng việc tặng cho vì lợi ích của cháu.
Cha mẹ được và không được làm gì với đất của con nhỏ
Đây là phần các gia đình hay hiểu sai nhất. Tóm theo nguyên tắc chung:
| Việc | Được không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cho con ở, làm nhà trên đất cho cả gia đình | Được | Là việc quản lý tài sản bình thường |
| Nộp thuế đất hằng năm thay con | Được, và nên làm | Thuế ghi theo tên con, cha mẹ nộp thay |
| Cho thuê một phần đất | Được nếu vì lợi ích của con | Tiền thuê là tài sản của con |
| Bán, tặng cho người khác | Chỉ khi vì lợi ích của con, và phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 9 tuổi theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 | Công chứng viên thường đòi giải trình lý do |
| Thế chấp đất của con để cha mẹ vay làm ăn | Không được nếu vì lợi ích của cha mẹ | Ngân hàng nhiều nơi từ chối nhận |
| Đổi tên sổ sang tên cha mẹ | Không | Đó là tặng cho từ con sang cha mẹ, trái lợi ích của con |
Quy tắc gốc trong Bộ luật Dân sự 2015: người đại diện quản lý tài sản của người chưa thành niên như tài sản của chính mình, và chỉ được định đoạt vì lợi ích của người được đại diện. Khi cha mẹ muốn bán đất của con, công chứng viên sẽ hỏi bán để làm gì; lý do "lấy tiền trả nợ của bố" không qua được.
Giấy tờ cần chuẩn bị
Ngoài giấy tờ chung của hồ sơ tặng cho, trường hợp người nhận là cháu nhỏ cần thêm:
- Giấy khai sinh của cháu (bản sao có chứng thực hoặc bản điện tử hợp lệ) để chứng minh ai là cha mẹ và người đại diện.
- Căn cước của cha hoặc mẹ ký thay; nếu cháu đã có căn cước thì mang theo.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ ông bà và cháu: giấy khai sinh của cha hoặc mẹ cháu (thể hiện ông bà là cha mẹ của họ) kèm giấy khai sinh của cháu. Hai giấy khai sinh nối lại thành chuỗi quan hệ.
- Nếu cha mẹ cháu đã ly hôn: giấy tờ thể hiện ai đang trực tiếp nuôi cháu, tuy cả hai vẫn là người đại diện.
- Nếu cháu có người giám hộ: giấy tờ đăng ký giám hộ tại uỷ ban nhân dân cấp xã.
Chuỗi giấy khai sinh là chỗ hồ sơ hay thiếu nhất. Ông bà cho cháu ngoại thì cần giấy khai sinh của con gái (mẹ cháu) và của cháu. Nếu giấy khai sinh cũ của con đã mất, xin trích lục lại ở nơi đăng ký khai sinh trước khi làm hồ sơ.
Thuế và lệ phí khi ông bà cho cháu
Ông bà nội, ngoại cho cháu nội, ngoại. Thuộc diện miễn thuế thu nhập cá nhân và miễn lệ phí trước bạ khi nhận tặng cho bất động sản. Vẫn phải khai tờ khai, nộp chuỗi giấy tờ chứng minh quan hệ.
Ông bà cho cháu là con của cháu (chắt). Danh sách miễn thuế không ghi quan hệ cụ cố và chắt. Trường hợp này thường không được miễn; nên hỏi cơ quan thuế trước để dự trù.
Chú, bác, cô, dì cho cháu. Không thuộc diện miễn. Cháu phải nộp thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ theo quy định, tính trên giá trị đất theo cách cơ quan thuế xác định.
Cháu là con riêng của con dâu hoặc con rể. Không có quan hệ huyết thống hay nuôi dưỡng được ghi nhận với ông bà thì thường không được miễn. Đây là chỗ nhiều gia đình bất ngờ.
Phí công chứng, phí cấp sổ. Vẫn phải nộp bình thường, không phụ thuộc quan hệ.
Nên cho thẳng cháu hay cho con rồi con để lại cho cháu
Cho thẳng cháu có ưu điểm: đất đi đúng người ông bà muốn, không qua tay con, không thành tài sản dễ tranh chấp khi con dâu, con rể ly hôn. Nhưng nhược điểm cũng rõ. Suốt những năm cháu còn nhỏ, đất gần như đứng yên: không thế chấp được để làm ăn cho cả nhà, muốn bán để mua chỗ khác tốt hơn cho cháu cũng phải giải trình. Khi cháu đủ 18 tuổi, cháu toàn quyền quyết định, kể cả bán đi khi còn chưa hiểu hết giá trị.
Cho con rồi để con sau này cho cháu thì linh hoạt hơn, nhưng đất thành tài sản của con, có thể bị cuốn vào nợ nần, ly hôn của con.
Ví dụ giả định: ông Tám có hai con trai. Con cả làm ăn nợ nần, ông lo nếu cho con cả thì đất mất. Ông chọn cho thẳng cháu đích tôn mười hai tuổi, con cả ký nhận thay. Việc này giữ đất khỏi các khoản nợ của con cả, vì đất là tài sản riêng của cháu và cha cháu không được đem thế chấp vì lợi ích của mình. Nhưng ông cũng thống nhất với cả nhà: ngôi nhà trên đất cả gia đình con cả vẫn ở bình thường.
Không có cách nào đúng cho mọi nhà. Câu hỏi để chọn: mảnh đất cần linh hoạt trong mười năm tới hay cần đứng yên để giữ cho cháu?
Lỗi hay gặp khi cho đất cháu nhỏ
Những tình huống cán bộ địa chính và công chứng viên hay gặp:
- Ghi tên cháu trên giấy tay, không công chứng, không sang tên. Khi ông bà mất, đất vẫn là di sản, các con khác có phần.
- Cha mẹ cháu mang sổ đứng tên cháu đi cầm cố ngoài, không qua ngân hàng. Giao dịch này trái lợi ích của cháu, rủi ro mất cả đất lẫn tiền.
- Cha mẹ cháu ly hôn, người không nuôi cháu giữ sổ và không đưa. Nên thống nhất ngay từ đầu ai giữ sổ, có thể gửi ông bà giữ.
- Quên cập nhật thông tin của cháu khi cháu làm căn cước. Sau này giao dịch phải xác nhận thông tin.
Nếu trong nhà có bất đồng về việc ông bà cho cháu, nhất là khi các con khác cho rằng mình bị thiệt, nên ngồi lại có người lớn trong họ để hoà giải trước. Khi đã phát sinh tranh chấp, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Các bước làm hồ sơ khi ông bà cho cháu
Trình tự giống tặng cho thông thường, chỉ khác ở phần người ký và giấy chứng minh quan hệ. Mẫu đơn và nơi nộp theo quy định hiện hành của địa phương:
- Ông bà kiểm sổ: đất đứng tên ai, có thế chấp, tranh chấp không, có cần tách thửa nếu chỉ cho cháu một phần không.
- Gom chuỗi giấy khai sinh: của cha hoặc mẹ cháu và của cháu. Thiếu thì xin trích lục trước.
- Hẹn tổ chức công chứng, hỏi rõ cháu có phải có mặt không và nếu cháu từ đủ 15 tuổi thì cháu có cùng ký không.
- Ký hợp đồng: ông bà ký bên tặng, cha hoặc mẹ ký thay cháu ở bên nhận.
- Nộp hồ sơ đăng ký biến động ở bộ phận một cửa xã, phường hoặc văn phòng đăng ký đất đai, kèm hai tờ khai thuế và lệ phí trước bạ có đánh dấu miễn.
- Nhận sổ ghi tên cháu, kiểm họ tên, ngày sinh, số định danh của cháu ngay tại quầy.
- Thống nhất trong nhà ai giữ bản gốc sổ, ghi lại thành một tờ giấy có chữ ký ông bà và cha mẹ cháu.
Bước cuối không có trong thủ tục hành chính nhưng nên làm. Sổ đứng tên trẻ nhỏ mà không ai rõ đang nằm ở đâu là chuyện gặp nhiều khi gia đình có biến cố. Ví dụ giả định: bà Út cho cháu ngoại mảnh đất, sổ để ở nhà con rể; vài năm sau con gái và con rể ly thân, bà phải nhờ trưởng thôn đứng ra nói chuyện mới lấy lại được sổ để gửi vào tủ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em có đứng tên sổ đỏ được không?
Được. Người chưa thành niên có quyền sở hữu tài sản, kể cả quyền sử dụng đất. Khi nhận tặng cho, cha mẹ hoặc người giám hộ ký thay, giấy chứng nhận ghi tên cháu.
Ông bà cho cháu nội đất có phải nộp thuế không?
Ông bà nội, ngoại tặng cho cháu nội, ngoại thuộc diện miễn thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ. Gia đình vẫn phải khai tờ khai và nộp giấy tờ chứng minh quan hệ.
Cha mẹ có bán được đất đứng tên con nhỏ không?
Chỉ khi việc bán vì lợi ích của con, và phải xem xét nguyện vọng của con nếu con từ đủ 9 tuổi. Công chứng viên thường hỏi lý do và có thể từ chối nếu thấy việc bán không vì lợi ích của con.
Khi cháu đủ 18 tuổi có cần làm lại sổ không?
Không bắt buộc. Sổ đã ghi tên cháu. Khi cháu đủ 18 tuổi, cháu tự ký mọi giao dịch về đất. Nếu sổ ghi số giấy khai sinh cũ, nên cập nhật số định danh khi cháu có căn cước.
Ông bà cho cháu đất rồi có lấy lại được không?
Tặng cho không điều kiện đã đăng ký thì rất khó lấy lại. Nếu ông bà muốn ràng buộc, ví dụ cháu phải để ông bà ở đến cuối đời, cần ghi thành điều kiện trong hợp đồng ngay từ đầu.
Cha mẹ cháu ly hôn thì ai giữ sổ đất đứng tên cháu?
Luật không quy định riêng ai cầm sổ. Cả cha và mẹ vẫn là người đại diện theo pháp luật. Gia đình nên thoả thuận bằng văn bản, thường người trực tiếp nuôi cháu giữ hoặc gửi ông bà giữ.