Mua một mảnh đất ở, ngoài tiền trả người bán, còn bốn nhóm khoản: thuế thu nhập cá nhân 2% (người bán là người nộp theo luật), lệ phí trước bạ 0,5% (người mua nộp), phí công chứng hợp đồng, và các khoản phí, lệ phí ở khâu đăng ký sang tên như thẩm định hồ sơ, cấp giấy, đo đạc nếu có. Nếu định làm nhà trên phần đất vườn của thửa, còn phải tính thêm tiền chuyển mục đích.
Cộng lại, phần thuế phí có thể chỉ vài phần trăm giá mua, nhưng nhiều gia đình vẫn bị hụt vì quên khoản, hoặc vì thoả thuận "bên mua bao hết" mà không tính trước. Dưới đây là bảng từng khoản, ví dụ giả định cho một thửa ở làng, cách ghi thoả thuận ai nộp gì và những khoản phát sinh sau khi sang tên.
Bảng các khoản phải nộp khi mua đất ở
Tên và mức các khoản theo quy định đang áp dụng; phí, lệ phí do tỉnh quy định mức cụ thể nên hỏi bộ phận một cửa nơi có đất.
| Khoản | Ai nộp theo luật | Tính thế nào |
|---|---|---|
| Thuế thu nhập cá nhân | Người bán | 2% giá chuyển nhượng, không thấp hơn giá theo bảng giá; có diện miễn |
| Lệ phí trước bạ | Người mua | 0,5% giá tính lệ phí của đất, và nhà nếu được chứng nhận |
| Phí công chứng hợp đồng | Theo thoả thuận, thường người mua | Theo biểu phí tính trên giá trị hợp đồng, càng lớn tỷ lệ càng giảm |
| Phí thẩm định hồ sơ đăng ký biến động | Người đăng ký, tức người mua | Mức do tỉnh quy định |
| Lệ phí cấp giấy chứng nhận hoặc chỉnh lý | Người mua | Mức do tỉnh quy định |
| Đo đạc, trích lục, tách thửa nếu mua một phần | Theo thoả thuận | Theo báo giá đơn vị đo |
| Tiền chuyển mục đích nếu cần làm nhà trên phần vườn | Người mua sau khi đứng tên | Theo chênh lệch giá đất, xem bài về tiền sử dụng đất |
Phí môi giới, nếu có, là khoản thoả thuận dân sự, không phải nghĩa vụ với nhà nước. Ở làng nhiều khi chỉ là tiền cảm ơn người giới thiệu, nhưng vẫn nên nói rõ trước bao nhiêu, ai trả, để khỏi khó xử.
Ví dụ giả định: anh Phúc mua thửa 120 m² đất ở trong xóm
Mọi con số là giả định. Giá thoả thuận 600 triệu đồng, giá theo bảng giá 120 m² × 2 triệu = 240 triệu. Người bán không thuộc diện miễn thuế. Phí công chứng, thẩm định, cấp giấy chỉ là con số giả định để minh hoạ.
| Khoản | Phép tính | Số tiền ước tính |
|---|---|---|
| Thuế thu nhập cá nhân 2% | 600 triệu × 2% | 12 triệu đồng |
| Lệ phí trước bạ 0,5% | 600 triệu × 0,5% (giá hợp đồng cao hơn bảng giá) | 3 triệu đồng |
| Phí công chứng | giả định | khoảng 1 triệu đồng |
| Thẩm định hồ sơ, cấp giấy, trích lục | giả định | khoảng 1 triệu đồng |
| Cộng thuế phí | khoảng 17 triệu đồng, gần 3% giá mua |
Nếu hai bên thoả thuận "bên mua chịu hết thuế phí", anh Phúc phải chuẩn bị thêm khoảng 17 triệu ngoài 600 triệu. Nếu thoả thuận theo luật, người bán nộp 12 triệu thuế thu nhập, anh Phúc chỉ cần khoảng 5 triệu. Chênh nhau như vậy nên điều này phải chốt từ lúc đặt cọc, không để đến hôm công chứng mới bàn.
Ghi rõ ai nộp khoản nào ngay trong giấy cọc
Ở quê, câu "giá bao sang tên" hay "giá chưa thuế phí" được hiểu mỗi người một kiểu. Cách chắc nhất là ghi từng khoản vào giấy đặt cọc, sau đó chép y nguyên vào hợp đồng công chứng. Ví dụ một đoạn: "Thuế thu nhập cá nhân do bên bán nộp. Lệ phí trước bạ, phí công chứng, phí thẩm định hồ sơ và lệ phí cấp giấy chứng nhận do bên mua nộp. Chi phí đo đạc tách thửa do bên bán chịu. Nếu bên bán thuộc diện miễn thuế thu nhập nhưng không được cơ quan thuế chấp nhận, bên bán vẫn nộp phần thuế đó." Tên, cách chia chỉ là ví dụ; gia đình tự thoả thuận.
Câu cuối trong mẫu quan trọng hơn người ta nghĩ. Nhiều người bán khẳng định mình được miễn vì đây là nhà đất duy nhất để thuyết phục người mua đồng ý chịu thuế phí. Đến khi cơ quan thuế không chấp nhận diện miễn, khoản 2% rơi vào ai thì thành chuyện cãi nhau. Ghi trước một câu là xong.
Nếu người mua nộp thay thuế cho người bán, nên ghi rõ đó là phần đã trừ vào giá hay cộng thêm ngoài giá, và giữ chứng từ nộp đứng tên người bán. Khi có tranh chấp về tiền, các giấy này là căn cứ để hoà giải hoặc khởi kiện; trường hợp khó, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Mua một phần thửa: thêm các khoản của việc tách thửa
Ở làng, người bán thường không bán cả thửa mà cắt ra một phần phía trước hoặc bên hông. Lúc đó, ngoài các khoản ở trên còn có chi phí tách thửa: đo đạc, lập bản vẽ tách, phí thẩm định hồ sơ tách, lệ phí cấp giấy cho thửa mới. Nếu phần bán ra có cả đất ở lẫn đất vườn thì phải xác định rõ trong phần đó bao nhiêu mét vuông là đất ở, vì cái đó quyết định bạn có làm nhà được ngay hay phải xin chuyển mục đích và nộp thêm tiền.
Người bán bán một phần thửa thì không được miễn thuế thu nhập theo diện nhà đất duy nhất, nên khoản 2% gần như chắc chắn phát sinh. Thoả thuận rõ ai chịu khoản này và ai chịu chi phí tách thửa. Thông thường người bán lo tách cho đủ thủ tục rồi mới ký hợp đồng chuyển nhượng phần đã tách, người mua giữ đợt tiền lớn cho tới khi thửa mới có số thửa riêng.
Một lưu ý về tiền: phần đất ở trong thửa gốc được chia giữa phần bán và phần giữ lại theo thoả thuận và theo quy định của tỉnh. Nếu người bán giữ hết đất ở cho phần còn lại, phần bạn mua có thể toàn là đất vườn. Khi đó tiền chuyển mục đích sẽ do bạn chịu, và vì là thửa vườn mới tách, mức thu có thể không còn được tính như vườn liền nhà. Hỏi kỹ cán bộ địa chính trước khi đặt cọc, và ghi diện tích đất ở của phần mua vào giấy cọc.
Những khoản hay bị quên
Các khoản dưới đây không nằm trong danh sách thuế phí khi công chứng nhưng vẫn làm gia đình hụt tiền:
- Tiền chuyển phần vườn sang đất ở nếu thửa mua có đất ở ít mà định làm nhà to hoặc làm thêm nhà cho con.
- Thuế đất ở hằng năm từ năm sau; nếu bạn đã có thửa đất ở khác trong tỉnh thì còn phải khai tổng hợp.
- Tiền nợ của người bán gắn với thửa: nợ thuế đất các năm, nợ tiền sử dụng đất ghi trên sổ; phải xử lý trước khi sang tên.
- Chi phí kiểm tra: thuê đo đối chiếu ranh, trích lục bản đồ, xin thông tin quy hoạch trước khi đặt cọc.
- Tiền đi lại, giấy tờ nếu người bán ở xa, phải ký uỷ quyền hay đi ký ở nơi khác.
- Chi phí phá dỡ, dọn đất với thửa có nhà cũ, cây lâu năm.
Một mẹo dễ làm: cộng giá thoả thuận với khoảng năm phần trăm làm khoản dự phòng cho thuế phí và chi phí phát sinh, rồi trừ dần khi đã biết số thật. Thừa thì để dành làm móng nhà, thiếu thì đã có chỗ xoay.
Ghi giá trong hợp đồng: thật hay thấp
Giá ghi thấp hơn bảng giá thì vô ích. Cơ quan thuế lấy giá theo bảng giá đất nếu giá hợp đồng thấp hơn. Ghi thấp hơn bảng giá chỉ làm hồ sơ bị hỏi lại.
Giá ghi thấp hơn giá thật nhưng cao hơn bảng giá. Đây là chỗ người ta hay làm để giảm thuế, và là vi phạm. Nếu bị phát hiện qua dữ liệu chuyển tiền, lời khai, cả hai bên có thể bị truy thu và phạt. Người mua còn thiệt khi bán lại, vì giá vốn ghi thấp, và khi tranh chấp đòi lại tiền, toà xem hợp đồng trước tiên.
Chuyển tiền qua ngân hàng. Trả tiền qua tài khoản để có dấu vết, ghi nội dung chuyển khoản rõ ràng như "trả tiền mua thửa đất số..., đợt 1". Đây là bằng chứng tốt nhất khi có chuyện.
Ghi đúng giá là cách bảo vệ người mua. Mấy triệu tiền thuế tiết kiệm được không đáng so với rủi ro mất cả trăm triệu khi hợp đồng bị coi là giả tạo hoặc khi cần chứng minh số tiền đã trả.
Thời điểm phải có tiền cho từng khoản
Tiền thuế phí không cần có ngay hôm đặt cọc, nhưng phải đúng lúc. Sắp theo thứ tự thường gặp:
- Trước đặt cọc: tiền kiểm tra, trích lục, đo đối chiếu, xin thông tin quy hoạch.
- Hôm đặt cọc: tiền cọc theo thoả thuận, có giấy cọc ghi rõ ai nộp khoản nào.
- Hôm công chứng: phí công chứng, thường kèm thanh toán một đợt tiền đất lớn.
- Sau khi nộp hồ sơ sang tên: thông báo thuế thu nhập cho người bán và lệ phí trước bạ cho người mua về, nộp theo hạn trên thông báo.
- Khi nhận sổ: lệ phí cấp giấy nếu chưa nộp, trả nốt đợt tiền cuối nếu hai bên hẹn trả khi có sổ.
Đợt tiền cuối gắn với ngày người mua cầm sổ là cách giữ an toàn được dùng nhiều, nhất là khi người bán còn phải xử lý nợ thuế hay tách thửa. Ghi rõ số tiền đợt cuối và điều kiện trả vào hợp đồng.
Nếu bạn vay ngân hàng để mua, hỏi trước ngân hàng giải ngân vào thời điểm nào: nhiều nơi chỉ giải ngân khi hồ sơ sang tên đã nộp hoặc khi sổ đã đứng tên bạn để nhận thế chấp. Khi đó lịch trả tiền cho người bán phải khớp với lịch giải ngân, nếu không bạn sẽ kẹt giữa hạn trả và tiền chưa về.
Câu hỏi thường gặp
Mua đất ở thì ai nộp thuế 2%?
Theo luật, thuế thu nhập cá nhân do người bán nộp vì người bán có thu nhập. Hai bên có thể thoả thuận người mua nộp thay, nhưng nên ghi rõ trong giấy cọc và hợp đồng để không tranh cãi.
Lệ phí trước bạ khi mua đất ở là bao nhiêu?
Theo quy định đang áp dụng là 0,5% giá tính lệ phí. Giá đất lấy theo giá hợp đồng nếu cao hơn bảng giá, ngược lại theo bảng giá. Nhà được chứng nhận thì tính thêm phần nhà.
Phí công chứng mua bán đất tính thế nào?
Phí công chứng hợp đồng chuyển nhượng tính theo giá trị hợp đồng với biểu phí luỹ tiến do nhà nước quy định, giá trị càng lớn thì tỷ lệ càng giảm. Hỏi văn phòng công chứng số tiền cụ thể trước hôm ký.
Mua đất của người thân có phải nộp thuế phí không?
Chuyển nhượng giữa vợ chồng, cha mẹ và con, ông bà và cháu, anh chị em ruột được miễn thuế thu nhập và lệ phí trước bạ. Vẫn có phí công chứng và phí, lệ phí đăng ký theo mức của tỉnh.
Có nên ghi giá thấp trong hợp đồng để giảm thuế không?
Không nên. Ghi thấp hơn bảng giá thì vẫn tính theo bảng giá; ghi thấp hơn giá thật là vi phạm, có thể bị truy thu, phạt, và gây bất lợi cho người mua khi bán lại hoặc khi tranh chấp tiền.
Ngoài thuế phí còn phải dự trù tiền gì?
Tiền chuyển mục đích nếu định làm nhà trên phần vườn, thuế đất ở hằng năm, chi phí kiểm tra, đo đạc, phá dỡ nhà cũ. Nên để dành khoảng năm phần trăm giá mua cho các khoản phát sinh.