DienTho.comĐiền Thổ
Cho, tặng, chia đất ở trong gia đình

Đòi lại đất ở đã cho con: khi nào còn đòi được, khi nào gần như không

Mới hứa miệng, đã ký mà chưa sang tên, đã sang tên, tặng cho có điều kiện, bị ép ký: mỗi trường hợp cha mẹ còn đường nào để lấy lại đất ở và nên làm gì trước.

An old Vietnamese woman sits alone on the steps of a small house at dusk, looking across a narrow yard toward a newer two-storey house, back view, cool blue light

Đất ở đã cho con có đòi lại được hay không phụ thuộc vào việc cho đã đi tới đâu: mới hứa miệng hoặc cho mượn thì cha mẹ vẫn là chủ; đã ký mà chưa đăng ký thì việc tặng cho chưa có hiệu lực theo Bộ luật Dân sự 2015; đã sang tên không điều kiện thì gần như không đòi lại được, kể cả khi con đối xử không tốt. Ngoại lệ là tặng cho có điều kiện mà con không làm, hoặc hợp đồng bị ký do lừa dối, ép buộc.

Đây là bài khó viết vì nó chạm tới chuyện buồn nhất của nhiều nhà. Nhưng biết rõ ranh giới lại giúp cha mẹ quyết định đúng ngay từ lúc cho. Bài đi qua từng trường hợp, việc nên làm trước khi đi kiện, và những cách cha mẹ có thể tự bảo vệ chỗ ở của mình. Mỗi vụ việc cụ thể còn tuỳ chứng cứ; khi đã tới mức tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Đã cho tới đâu thì còn đường nào

Bảng tóm theo nguyên tắc chung, chưa xét chứng cứ cụ thể của từng nhà:

Tình trạngĐất là của aiCha mẹ còn đường nào
Mới hứa miệng, chưa ký gìCha mẹĐổi ý được; lời hứa không làm mất quyền
Cho mượn, cho ở nhờ có giấyCha mẹĐòi lại theo điều khoản thời hạn, có thể phải bồi hoàn nhà con đã xây
Đã ký hợp đồng công chứng, chưa đăng ký sang tênVề pháp lý vẫn là cha mẹThương lượng huỷ hợp đồng với con; không thống nhất thì hỏi luật sư, có thể phải ra toà
Đã sang tên, tặng cho không điều kiệnConGần như không đòi lại; chỉ khi chứng minh hợp đồng vô hiệu
Đã sang tên, tặng cho có điều kiệnConĐòi lại được nếu con không thực hiện điều kiện, thường qua toà
Ký vì bị lừa dối, đe doạ, hoặc lúc không minh mẫnCon (trên sổ)Yêu cầu toà tuyên hợp đồng vô hiệu, trong thời hiệu luật định

Dòng thứ ba hay bị hiểu nhầm. Hợp đồng chưa đăng ký thì việc tặng cho chưa có hiệu lực chuyển quyền, nhưng hai bên vẫn đã ký một văn bản công chứng. Muốn huỷ cho sạch, cách êm nhất là cha mẹ và con cùng tới tổ chức công chứng ký văn bản huỷ bỏ hợp đồng. Nếu con không chịu, cần tư vấn pháp lý vì các quan điểm xử lý không hoàn toàn giống nhau.

Con bất hiếu có phải là lý do đòi lại đất

Câu hỏi này nhiều cha mẹ đặt ra nhất, và câu trả lời thường làm họ thất vọng. Tặng cho không điều kiện là chuyển hẳn quyền. Bộ luật Dân sự 2015 không có quy định cho phép người tặng đòi lại chỉ vì người được tặng sau đó có thái độ không tốt. Lời trách "nó bất hiếu" không phải căn cứ pháp lý để huỷ một hợp đồng tặng cho đã đăng ký.

Điều đó không có nghĩa cha mẹ hoàn toàn không có đường. Nếu con có hành vi ngược đãi, đánh đập, đuổi cha mẹ khỏi nhà, đó là hành vi vi phạm pháp luật về hôn nhân gia đình và có thể bị xử lý riêng, kể cả hình sự trong trường hợp nghiêm trọng. Cha mẹ có quyền yêu cầu con cấp dưỡng khi không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Và nếu cha mẹ vẫn đang ở trên đất với sự đồng ý trước đó, việc buộc cha mẹ ra khỏi nhà cũng không đơn giản.

Ví dụ giả định: bà Liên tặng cho con trai cả thửa đất có nhà năm năm trước, không ghi điều kiện. Từ khi con dâu về, bà bị dọn ra căn bếp. Bà không đòi lại được đất. Nhưng bà được trưởng thôn và hội người cao tuổi hoà giải, con trai cam kết bằng văn bản để bà ở phòng chính và chu cấp hằng tháng; nếu vi phạm, bà có thể yêu cầu toà buộc cấp dưỡng.

Bài học ở đây không phải "đừng cho con đất", mà là cân nhắc điều kiện ngay lúc cho, khi mọi người còn vui vẻ.

Tặng cho có điều kiện: đòi lại được khi nào

Điều kiện phải được ghi trong hợp đồng. Ví dụ: "Bên nhận có nghĩa vụ để bên tặng cho được ở tại căn nhà trên đất cho đến hết đời và chăm sóc khi ốm đau." Lời dặn miệng ở bữa cơm không phải là điều kiện.

Điều kiện phải cụ thể, kiểm được. Câu "phải hiếu thảo" rất khó chứng minh ai đúng ai sai. Câu "phải để cha mẹ ở phòng phía đông, lo tiền thuốc hằng tháng" thì kiểm được.

Điều kiện không được trái luật, trái đạo đức xã hội. Ví dụ "không được lấy vợ người làng bên" là điều kiện không có giá trị.

Khi con không làm. Theo Bộ luật Dân sự 2015, nếu bên được tặng cho không thực hiện nghĩa vụ sau khi nhận tài sản, bên tặng cho có quyền đòi lại tài sản và yêu cầu bồi thường thiệt hại. Thường phải khởi kiện ra toà nếu con không tự nguyện trả lại.

Chứng cứ cần giữ. Hợp đồng gốc, các lần nhắc nhở bằng văn bản, biên bản hoà giải ở thôn, lời khai người làm chứng, giấy tờ cho thấy cha mẹ phải tự lo tiền thuốc. Không có chứng cứ, điều kiện ghi rõ tới đâu cũng khó thắng.

Trước khi nghĩ tới đi kiện: thứ tự nên làm

Kiện con ra toà là việc cha mẹ nào cũng ngại, và kể cả thắng thì gia đình cũng đã tổn thương. Thứ tự hợp lý:

  1. Nói chuyện trực tiếp, có thêm một người trong nhà mà cả hai bên tôn trọng. Nói rõ cha mẹ cần gì: chỗ ở, tiền chữa bệnh, hay thật sự muốn lấy lại đất.
  2. Nếu không xong, đề nghị hoà giải ở cơ sở: tổ hoà giải thôn, tổ dân phố, có thể mời hội người cao tuổi. Hoà giải thành nên lập văn bản có chữ ký các bên.
  3. Gom giấy tờ: hợp đồng tặng cho, sổ đất, các văn bản đã ký, giấy tờ chứng minh điều kiện chưa được thực hiện.
  4. Hỏi luật sư về căn cứ và thời hiệu. Một số yêu cầu, như tuyên hợp đồng vô hiệu vì bị lừa dối, có thời hiệu ngắn tính từ khi biết bị lừa.
  5. Nếu vẫn phải khởi kiện, nộp đơn ở toà án có thẩm quyền. Tranh chấp đất đai thường phải qua hoà giải ở uỷ ban nhân dân cấp xã trước khi toà thụ lý; hỏi rõ bước này khi nộp đơn.

Trong lúc tranh chấp, đừng tự ý phá khoá, dọn đồ của con ra ngoài hay rào chắn lối đi. Những hành vi đó làm cha mẹ từ người bị thiệt thành người vi phạm.

Cha mẹ tự bảo vệ chỗ ở ngay từ lúc cho

Phần quan trọng nhất của bài nằm ở đây. Trước khi ký tặng cho, cha mẹ có thể chọn một trong các cách sau, hoặc kết hợp:

  • Giữ lại phần đất có nhà mình đang ở. Chỉ tách và cho con phần đất khác. Cách đơn giản và chắc nhất.
  • Ghi điều kiện cụ thể trong hợp đồng. Quyền được ở, ở phòng nào, ai lo chi phí sinh hoạt, chữa bệnh.
  • Chưa cho hết, cho dần. Cho một phần trước, phần còn lại để trong di chúc.
  • Lập di chúc thay vì tặng cho ngay. Di chúc có thể sửa, huỷ bất cứ lúc nào khi người lập còn sống. Đổi lại, con chưa đứng tên, chưa thế chấp vay vốn được.
  • Cho mượn đất trước, tặng cho sau. Con làm nhà, cha mẹ vẫn đứng tên cho tới khi yên tâm.

Không có cách nào vừa cho con toàn quyền vừa giữ cho cha mẹ toàn quyền. Mỗi cách là một điểm cân bằng khác nhau giữa hai bên. Bàn trước với các con, vì một điều kiện được cả nhà biết thì khó bị lờ đi hơn một điều kiện chỉ nằm trong tờ hợp đồng.

Ký lúc không minh mẫn hoặc bị lừa: dấu hiệu và chứng cứ

Đây là con đường hẹp nhất nhưng có thật. Một số tình huống cho thấy hợp đồng có thể không phản ánh ý chí thật của cha mẹ:

  • Cha mẹ đang bệnh nặng, sa sút trí nhớ, được đưa đi ký mà không hiểu nội dung. Hồ sơ bệnh án, giấy khám của thời điểm ký là chứng cứ chính.
  • Cha mẹ được nói là ký "giấy vay vốn", "giấy làm sổ mới", nhưng thực chất là hợp đồng tặng cho. Lời khai của người có mặt hôm ký, tin nhắn, ghi âm hội thoại về việc đó có thể có giá trị.
  • Cha mẹ bị đe doạ, ép ký: bị doạ đuổi khỏi nhà, bị giữ giấy tờ, bị cắt tiền chữa bệnh nếu không ký.
  • Cha mẹ không biết chữ hoặc mắt kém, không được đọc lại nội dung trước khi điểm chỉ.

Cần biết: công chứng viên có trách nhiệm kiểm tra năng lực hành vi và ý chí của người ký, nên hợp đồng công chứng có giá trị chứng cứ cao. Lật lại nó đòi hỏi chứng cứ mạnh. Yêu cầu tuyên vô hiệu vì bị lừa dối hay đe doạ có thời hiệu tính từ khi người bị lừa biết hoặc khi hết bị đe doạ, khá ngắn. Thấy có dấu hiệu là nên hỏi luật sư ngay, đừng chờ "để xem nó cư xử thế nào" rồi mới tính.

Mẫu điều khoản giữ chỗ ở cho cha mẹ (tham khảo)

Nếu đọc tới đây mà gia đình bạn chưa ký gì, đây là phần nên mang theo khi đi gặp công chứng viên. Điều khoản dưới đây dùng tên giả định, chỉ để thấy một điều kiện cụ thể trông như thế nào; công chứng viên sẽ soạn lại theo hình thức hiện hành.

Điều … Nghĩa vụ của bên được tặng cho. Sau khi nhận quyền sử dụng thửa đất số …, anh Nguyễn Văn Đức có nghĩa vụ: (a) để ông Nguyễn Văn Lộc và bà Trần Thị Liên được ở tại gian phía đông của căn nhà trên thửa đất cho đến hết đời, không phải trả tiền; (b) chịu chi phí điện, nước của gian nhà này; (c) không chuyển nhượng, thế chấp thửa đất khi chưa có văn bản đồng ý của ông Lộc và bà Liên, trong thời gian hai ông bà còn sống. Nếu anh Đức không thực hiện một trong các nghĩa vụ trên, ông Lộc và bà Liên có quyền đòi lại quyền sử dụng thửa đất.

Mỗi ý trong điều khoản đều kiểm được: gian nào, ai trả tiền gì, việc gì cấm làm. So với câu "con phải phụng dưỡng cha mẹ chu đáo", điều khoản cụ thể dễ thực hiện hơn và nếu phải ra toà thì cũng dễ chứng minh hơn. Lưu ý: điều kiện hạn chế chuyển nhượng làm con khó vay vốn bằng thửa đất; bàn kỹ với con trước khi ghi.

Câu hỏi thường gặp

Đã sang tên đất cho con rồi có đòi lại được không?

Nếu tặng cho không điều kiện và hợp đồng hợp lệ thì gần như không đòi lại được. Chỉ khi chứng minh hợp đồng vô hiệu, ví dụ do bị lừa dối, đe doạ, hoặc người tặng không minh mẫn lúc ký, mới có cơ sở yêu cầu toà xem xét.

Ký công chứng tặng cho rồi mà chưa sang tên có rút lại được không?

Việc tặng cho chưa có hiệu lực chuyển quyền khi chưa đăng ký. Cách êm nhất là cha mẹ và con cùng ký văn bản huỷ bỏ hợp đồng tại tổ chức công chứng. Nếu con không đồng ý, nên hỏi luật sư.

Con không chăm sóc cha mẹ thì có lấy lại đất được không?

Chỉ khi hợp đồng tặng cho ghi rõ nghĩa vụ chăm sóc là điều kiện và con không thực hiện. Nếu tặng cho không điều kiện, cha mẹ không đòi lại được đất nhưng có thể yêu cầu cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình.

Con bán đất cha mẹ đã cho thì cha mẹ có ngăn được không?

Nếu đất đã đứng tên con và không có điều kiện ràng buộc, con có quyền bán. Nếu hợp đồng tặng cho có điều kiện cấm chuyển nhượng hoặc đang có tranh chấp, cha mẹ có thể đề nghị toà áp dụng biện pháp ngăn chặn.

Đòi lại đất đã cho con có phải hoà giải ở xã trước không?

Tranh chấp đất đai thường phải qua hoà giải tại uỷ ban nhân dân cấp xã trước khi khởi kiện. Với yêu cầu tuyên hợp đồng vô hiệu, cách xử lý có thể khác; nên hỏi luật sư hoặc toà án khi nộp đơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138